કાર્ટૂનિસ્ટ મારિયો મિરાન્ડા@90

મારિયોની 90મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે ગુગલે હોમપેજ પર મૂકેલું ડુડલ

આજે સવારે કમ્પ્યુટર પર ‘ગુગલ’નું હોમપેજ ખોલતાં જ સુખદ આંચકો અનુભવ્યો. જોયું તો ‘ગુગલ’ સર્ચ એન્જિને આપણા દેશનાં મોટા કાર્ટુનિસ્ટોમાંનાં એક એવાં સ્વ. મારિયો મિરાન્ડાની  90મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે અંજલીરૂપ ડૂડલ મુક્યું છે. 

મારિયોની શૈલી એટલે આખો કેનવાસ ખીચોખીચ! એનાં બનાવેલાં કાર્ટૂન્સ-મ્યુરલસ્ મુંબઈનાં કોલાબા ખાતે આવેલાં ‘કાફે મોંડીગર’ અને ગોવાનાં પણજીમાં આવેલાં મ્યુનિસિપલ માર્કેટ જેવાં જાહેર સ્થળોએ જોવા મળે. મોંડીગરની એક દીવાલ પર મુંબઈનું જીવન દોડતું દેખાય તો બીજી દિવસ પર કાફેનો માહોલ કલબલે. 

મુંબઈનાં કાફે મોંડીગરની એક દીવાલ પરનું મિરાન્ડાએ કરેલું મ્યુરલ 

હા, તો ગુગલ પર જ સર્ચ કરતા માહિતી મળી કે મારિયોને અંજલિરૂપ આ ડુડલ અમેરિકન આર્ટીસ્ટ આરોન રેનીઅરે તૈયાર કર્યું છે. આરોને બનાવેલાં ડુડલમાં સડકનું દ્રશ્ય છે જેમાં વીસેક જેટલાં મનુષ્યપાત્રો વિવિધ ‘મુવમેન્ટ’ કરતા જોવાં મળે છે. આ સિવાય અન્ય કૂતરા અને બિલાડી જેવી મનુષ્યેતર સૃષ્ટિ જુદી! વરસાદી માહોલ છે. સડક પર એક ઠેકાણે છત્રીતળે યુવાહૈયાઓ પ્રેમહિલોળા લઇ રહ્યાં છે, આ દ્રશ્ય જોઈને એક ડોશી નાકનું ટીચકું ચડાવી રહી છે, છત્રીનાં અભાવે અખબાર માથે મૂકીને એક આધેડ પુરુષ દોડી રહ્યો છે, બસ સ્ટોપ નજીક બીજાં એક ચશ્મેરી બુઝુર્ગની છત્રી પવનમાં કાગડો બની ગઈ છે, મકાનનાં પહેલાં માળે આવેલી એક બારીમાં મારિયો ચિત્રકામ કરી રહ્યાં દેખાઈ છે અને બાજુની બારીમાંથી મહિલા પાણીની ડોલ નીચે રેડી રહી છે એ જોઈને નીચે ઉભેલી છત્રીધારી સ્ત્રી ખસિયાણી પડી જાય છે...અરે, આ સિવાય આ ડુડલમાં બીજું ય કેટલું બધું ‘વાંચી’ શકાય છે!

મારિયો મિરાન્ડા(૧૯૨૬-૨૦૧૧)

લાવો, થોડું મારિયોનાં જીવન વિષે ય વાંચી લઈએ: 1926માં એ સમયે પોર્ટુગીઝોનાં તાબામાં રહેલાં દમણ ખાતે ગોઅન કેથોલિક પરિવારમાં મારિયોનો જન્મ થયેલો. નાની ઉંમરે જ મારિયોને ઘરની દીવાલો પર ચિતરકામ કરવાની આદત પડી ગયેલી. એટલે કલાપારખુ માએ મારિયોને કોરીકટ ચોપડી અપાવી જેને મારિયો ‘ડાયરી’ તરીકે ઓળખાવે છે. શાળામાં પણ કેથોલિક પાદરીઓનાં ચિત્ર કરવાં બદલ મારિયોને મુશ્કેલીમાં મુકાવું પડ્યું હતું. શરૂઆતમાં તો મારિયો ગોઆનાં ગ્રામ્ય જીવનનાં દ્રશ્યો પર કાર્ટૂન્સ બનાવતાં અને આ ગોઆ માટેનું એમનું આકર્ષણ આજીવન એમનાં ચિત્રોમાં વ્યક્ત થતું રહ્યું.  નવાઈ લાગશે પણ મુંબઈની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી ઇતિહાસ વિષય સાથે બી.એ. થયેલાં મારિયોએ કાર્ટૂનિંગ માટે કોઈ પદ્ધતિસરની તાલીમ લીધી નહોતી. શરૂઆતમાં એક એડવર્ટાઈઝીંગ સ્ટુડીયોમાં કામ કર્યા બાદ તેમને કાર્ટૂનિસ્ટ તરીકે પ્રથમ તક મળી ‘ધ ઈલસ્ટ્રેટેડ વીકલી ઓફ ઇન્ડિયા’માં.  ત્યારબાદ, 1953માં ‘ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા’માં કાર્ટૂનીસ્ટ તરીકે જોડાયા. મીસ નીંબૂપાની અને મીસ ફોન્સેકા  જેવાં મૌલિક પાત્રોનું એમણે સર્જન કર્યું. 

મારિયોનાં અવસાન પર તેની પાત્રસૃષ્ટિ મીસ ફોન્સેકા અને મીસ નીંબૂપાની અને અમૂલ ગર્લ દ્વારા અપાયેલી અંજલિ 

મારિયોનાં પુસ્તકો 

મનોહર મલગાંવકરની ‘ઈનસાઈડ ગોઆ’ અને ડોમ મોરીસનાં ‘ધ ઓપન આઈસ’ જેવાં પુસ્તકોમાં મારિયોનાં ઈલસ્ટ્રેશન જોવાં મળે છે. આ એ પ્રતિભાવંત મારિયો છે જેને અમેરિકા, જાપાન. જર્મની.સ્પેન અને ફ્રાંસ જેવાં દેશોએ પોતાને ત્યાં પ્રદર્શન યોજવા તેમજ ત્યાનાં જીવન પરનાં ઈલસ્ટ્રેશન કરવાં સામે ચાલીને આમંત્રણ આપ્યું હતું. મારિયોનું દેશ-વિદેશનાં અનેક પુરસ્કારોથી સમ્માન કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં પદ્મશ્રી,પદ્મભૂષણ, પદ્મવિભૂષણ (મરણોપરાંત) અને ઓલ ઇન્ડિયા કાર્ટુનિસ્ટ એસોસિએશન દ્વારા લાઈફ ટાઈમ અચીવમેન્ટ અવોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. 11 ડીસેમ્બર, 2011નાં રોજ ગોઆ ખાતે આવેલાં પોતાનાં ઘરમાં જ તેમનું પંચ્યાશી વર્ષે અવસાન થયું હતું.

ગુગલ પર વધારે ખાંખાખોળા કરતા Scroll.in પર એક સરસ આર્ટીકલ મળી આવ્યો. એ લેખમાં જણાવ્યા મુજબ મારિયોની 90મી જન્મતિથી નિમિત્તે ગોઆમાં મારિયોની કૃતિઓનું સૌથી વિશાળ પ્રદર્શન યોજાઈ રહ્યું છે. આ પ્રદર્શનમાં મારિયોની પાંચ-દાયકા જેટલી સુદીર્ઘ કારકિર્દીમાં ‘ઈલસ્ટ્રેટેડ વીકલી’ અને ‘ધ ઇકોનોમિક ટાઈમ્સ’ તેમજ અન્યત્ર છપાયેલાં કાર્ટૂન્સ તેમજ ચિત્રોમાંથી 60 જેટલાં કાર્ટૂન્સ અને 14 જેટલાં ચિત્રોની રજૂઆત કરવામાં આવી રહી છે. મારિયોનાં ઘનિષ્ઠ મિત્ર એવાં જેરાર્ડ દ કુન્હા દ્વારા આ પ્રસંગે The Life of Mario – 1949 નામનાં પુસ્તકનું વિમોચન પણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. કાર્ટુનિસ્ટની આ ચિત્રસભર ડાયરી મુંબઈની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં ભણતાં કેવળ બાવીસ વર્ષનાં મારિયોનાં જીવન પર પ્રકાશ પાડે છે.  આ દ કુન્હા દ્વારા મારિયોનાં પાંચ શ્રેષ્ઠ ઈલસ્ટ્રેશન પસંદ કરવામાં આવ્યાં હતાં. મારિયોનાં હજારો ઈલસ્ટ્રેશન્સમાંથી શ્રેષ્ઠ પાંચ પસંદ કરવાં એ કાઠું કામ તો હતું જ પણ ચાલો, દ કુન્હાએ ચૂંટેલા એ પાંચ જોઈએ તો ખરા...

(૧) ધ બેચલર એપાર્ટમેન્ટ

મુંબઈથી પ્રકટ થતાં ‘કોકટેલ’ નામનાં મેગેઝીન માટે આ ઈલસ્ટ્રેશન કરવામાં આવ્યું હતું. સોનેરી કાગળ પર કરેલાં આ ચિત્રમાં અદભૂત ‘ડીટેઈલિંગ’ જોવાં મળે છે. બેચલર એપાર્ટમેન્ટની આ સૃષ્ટિમાં છે પથારીમાં અધઉઘાડાં સૂતેલાં બે ફક્કડ કુંવારાઓ! એક ચશ્માંધારી બેચલર વાંચી રહ્યાં છે નાબાકોવની ‘અશ્લીલ’ ગણાતી બહુચર્ચિત નોવેલ ‘લોલિતા’ તો બીજાં ભાઈશ્રીનાં પેટ પર ‘કીહોલ’ નામનું મેગેઝીન ઉઘાડું પડ્યું છે જેનાં  કવરપેજ પર ખૂબ જ પાંખા વસ્ત્રો પરિધાન કરેલી કોઈ ફેશન મોડેલ ચમકી રહી છે! અને આ બેય બંદાઓની ની આસપાસ ‘પ્લેબોય’, ‘સેક્સ ઇન સિક્સ લેસન્સ’ જેવાં એડલ્ટ મેગેઝીન્સની જોડે જોડે  ‘કેમેસ્ટ્રી’, ‘કેલ્ક્યુલસ’, ‘એસ્ટ્રોલોજી’ નાં પુસ્તકોનો ય પથારો પડ્યો છે! અને બાકી હોય તેમ રૂમમાં જાતભાતની  ચીજોનો જાણે શંભુમેળો જોઈ લો.

(૨) મેન એટ કોર્નર

1980નાં દાયકામાં જયારે મારિયોએ ‘ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા’ માટે કામ કરવાનું બંધ કર્યું એ સમયગાળામાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઈન્ફોર્મેશન સર્વિસીસ દ્વારા એક મહિના માટે મારિયોને અમેરિકા આવવાનું પોતાની ઈચ્છા મુજબનાં ઈલસ્ટ્રેશન્સ કરવાનું નિમંત્રણ મળ્યું હતું. એ સમયે મારીયોએ આ વોટર કલર ઈલસ્ટ્રેશન કર્યું હતું. ન્યુયોર્ક જેવાં મહાનગરમાં કોઈ સડકની કોરે આવેલી દીવાલને અઢેલીને  મોંમાં ઠુંઠીયું નાખીને ઉભેલો કોઈ અકિંચન ભિખારી (?) દેખાય છે. દીવાલ પર ‘આફ્રો-અમેરિકન્સની ઓળખ સમા ‘જાઝ’નાં કાર્યક્રમની  જાહેરખબરનું પોસ્ટર તેમજ ગ્રાફિટી દેખાય છે. સડકની બીજી કોરે આલીશાન ઈમારતો છે જ્યાં વૈભવવિલાસને પોષતાં ‘બાર’ તેમજ ‘પુલ’ ચળકચળક થઇ રહ્યાં છે.

(૩) મંગેશી ટેમ્પલ

ગોઆનું શિવને સમર્પિત એવું  વિખ્યાત મંગેશી ટેમ્પલ પણ મારિયોની પીંછીકારીથી રંગાયું છે. આ બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ સ્કેચમાં મંદિરનાં સુંદર ઈમારતો અને શ્રદ્ધાળુઓ દ્રશ્યમાન થાય છે.

(૪) વિલેજ બસ

મારિયો વર્ષો અગાઉ ગોઆની જેવી બસોમાં પ્રવાસ કરતા હતાં એ બસ અને તેની સાથે જોડાયેલી બાળપણની સ્મૃતિને આધારે આ ઈલસ્ટ્રેશન બનાવેલું છે. ખાડાખૈયાવાળા રોડ પર ઉછળકૂદ કરતી બસમાં ‘ગણ્યા ગણાય નહિ અને વીણ્યા વીણાય નહિ’ એટલી માત્રામાં પેસેન્જરો ભર્યા છે. બસની છતે ઠાંસોઠાંસ ભરેલો સામાન પાછો જુદો! એમાં ય વળી એક ટોપલામાંથી ઉછળેલી માછલીઓ ખાવાં કાગડાઓનું ઝુંડ આવી પહોચ્યું છે. અરે, મારિયો પોતે પણ અહીં બે વિશાળ સ્તનધારી સ્ત્રીઓની વચ્ચે ગોઠવાઈ ગયાં છે! ‘કોલાહલ’ એ તો પાછો મારિયોનો પ્રિય વિષય ને?

(૫) સ્ટ્રેન્જ હેવીનેસ

‘કોલાહલ’ થી અલગ અને અંગ્રેજીમાં જેને deadpan અથવા dry humour કહે છે તેવા એટલેકે ભાવશૂન્ય ચહેરાઓ થકી વ્યક્ત કરવામાં આવતું હાસ્ય. અહીં દર્દી બનેલી પાતળી પરમાર સ્ત્રી સોગીયા ડાચાંવાળા ડોક્ટરને કહી રહી છે કે હમણાં હમણાં તેને માથું ખૂબ જ ભારે લાગે છે. હ્યુમર પકડવી હોય તો આપણે આ સ્ત્રીને માથે રહેલો  મસમોટો અંબોડો જોવો રહ્યો! આવડો મોટો અંબોડો હોય તો પછી ‘heaviness in the head’ તો લાગે જ ને?

[આરોન રીનીઅરની વેબસાઈટની લીંક: http://aaronrenier.com/

Scroll.in પર મારિયોની 90મી જન્મતિથી નિમિત્તે તેનાં પાંચ ક્લાસિક ડ્રોઈંગસ્ અંગે પ્રકટ થયેલ લેખની લીંક:http://scroll.in/article/807466/on-his-90th-birth-anniversary-five-classic-mario-miranda-drawings]