Saturday, December 8, 2018

Athashri Inflation katha… (English Translation of Gujarati humourist Vinod Bhatt's article મોંઘવારી સોંઘી થઇ)


અગ્રણી હાસ્યલેખક  વિનોદ ભટ્ટ (૧૯૩૮-૨૦૧૮)
તસ્વીર: ઇશાન ભાવસાર  
Do you know the reason behind the red-hot inflation? The simple and direct answer is: the poor. I know you won’t believe your ears. Yes, the poor have started filling up their belly with a healthy diet. If you’ll just bear with me for a moment, I’ll tell you that it’s not me who makes such a statement but it’s D. Subbarao, the Governor of Reserve Bank, who has come out with such a wild accusation. Earlier, the poor used to feast on rotlo, a sliced onion and a glass of buttermilk but the increase in their earning over these years has led them to shift from eating the lower grains to the protein-based food. They have begun lavishly consuming eggs, milk, vegetables, pulses, and fruits.  They have fallen into the habit of investing more money of their income in feasting themselves on good meal. This is the chief reason why inflation is at its peak.

Our Gidhu uncle, got to know of this, generously lavished praise on the Governor of the Reserve Bank. Only the men with great erudition can produce such remarkable findings. The evil poor are responsible for the growing inflation in our country. Only the man holding the prestigious position of the Governor of the Reserve Bank can make such a unique discovery. He should be certainly decorated with Padma prize for it. The Finance Minister should be glad that the government can now impose tax on the people living below the poverty-line. In short, we’ve found out a remedy to reduce the growing inflation. Kudos to D. Subbarao.
***
Dear readers, let me tell you that inflation is not a recent phenomenon. It’d certainly been there in the times of our ancestors. Even if the price of gold was 10 rupees per tola, an average monthly salary used to be merely five or seven rupees. So, there’s no need to shed tears on the days that are no more.  Only a week ago, I took my grandson’s bicycle to a cycle shop for a service.  I asked the mender: “how much for the service of the bicycle?”  He said, “Uncle, I generally charge a hundred and fifty from others. But a hundred from you will fairly do.”
“Oh! It’s too much!” I was so taken aback that I told him ‘Do you know that I purchased my maiden bicycle for a hundred and thirty.”
He laughingly said, “Hahaha! Uncle, just forget it. I tell you, if you buy a bicycle today, it’ll minimally cost you two thousand to three thousand.” I end up astonishingly looking at him. I remember the days when Vespa scooter was a novelty in the market. Our client had agency of Vespa scooters. He once came to our office and very politely he offered us saying: “Bhatt sir, I’m booking two scooters for you.  The price of a single scooter is 2250/- rupees and you don’t need to pay me for these in cash. We’ll manage it from the fees that I’m bound to pay you. And my father and Panna uncle have bought two scooters.
***
My wife sold an empty oil container for twenty six rupees. It might have cost thirty but the container had developed patches of rust on its surface. Considering this, the rust proved expensive to me – it cost me four rupees.  My mother used to tell me that there’s a time when an oil-full container would cost about four rupees. Though the word ‘Dawood’ is associated with the notorious mafia of our times, it’s totally associated with a variety of wheat. Dawoodkhani wheat would cost two rupees a man. Twelve sher sugar would cost a rupee only, and so, we can infer that diabetes was cheaper in those days.  One liter milk would cost five paisa and for a rupee, pure ghee – the formula of vegetable ghee was yet to be invented – can be purchased. A plate-full of meal would cost two and half annas. In two and a half rupees, one could purchase such a sari which’s impossible to buy spending three hundred or so nowadays.
Even though It’s considered a kind of micro-violence to inflict pain on someone, I would go on informing you the prices of products in 1900s. The products are weighted in man, which means 40 sher.
Product
Price
Wheat
4 anna
Jowar – Bajri
3 and a quarter
Tuver Daal
4 anna
 Cotton
6 anna
Ghee
4 rupees
Milk
6 anna
Oil
2 rupees
Castor-oil
1 rupees and 75 paisa
Pepper
4 rupees
Chilly
5 anna
Jaggery
1 rupees and 25 paisa
Sugar
2 rupees
Mango
2 anna
Timber
5 anna
Toddy
2 anna
Hens
1 rupees for 32 hens
Eggs
1 rupees for 192 eggs
Gold
15 rupees for a tola
Nadiadi Mavo
7 rupees
Maida
10 rupees for 5 man
           
***
It’s seventy five years ago when the price of gold was 18 rupees for a tola. My maternal grandfather – Harnarayan Vyas – would receive fifteen rupees as pension and their family – the grandfather, grandmother, their three sons and a daughter (my mother) – six in all would fairly be supported by this meager amount. The total expense in my mother’s wedding amounts to 1200/- rupees only.  Nearly 1500 guests were entertained. And the celebration of my father’s wedding followed a year after when they could gather enough for the expense.  It cost nearly 1200/- to 1300/- rupees in the wedding feast thrown to the 5000 members of our community.
***
And now comes my story. I had watched movies for a 5 anna, and had relished poori-shak and spicy dosa for three and four annas respectively. The famous Maharaj ‘s chevda of Navtad Pol was dished out with richly furnished  dry fruits.  Today, the same shop sells chevda for 160 rupees per k. g. and I tell you, he can’t afford chevda to be furnished with peanuts.
And in those days, a kapoori pan cost 2 paisa only. How mouth-watering it was! How richly stuffed it used to be! You won’t believe but it would take 10 minutes to chew it to the last! In addition to taste, what you get is a proper exercise of your jaws!
The city of Ahmedabad which appears single to the eye of an outsider, in actual, contains two ‘ahmedabads’  - one is East side of the bridge and the other stretches to the West side of the bridge.The Ahmedabad of the West is a bit pricey so I’m not sure how much they charge for a kapoori pan now, but I know for sure that the pan parlors in the walled city area charge four rupees for a kapoori pan. Allow me to say that the pan-makers, due to their organic coyness, instead of putting much masala on the pan, he just spills it. Once, I went to a pan parlor and asked for a pan. The parlor keeper, without giving me a glance, began preparing a pan. When I humbly asked him to spill more dhaniya daal and variyali , he tauntingly said, “ Oh! Sir, you should have told me first that you wished not to relish pan but to snack on it…”
And today, strictly following my doctor’s advice, I don’t even cast a glance at a pan parlor.
***
I have in my hand a clipping which dates back to forty years. It’s the time when Mrs. Indira Gandhi was the Prime Minister of India. Inflation was a great deal of trouble in her times too. Atal Bihari Vajpayee was a prominent leader of Janasangha (now Bhartiya Janata Party) then. On 5th November, 1973, Vajpayee had ardently slammed Congress party’s double standards and misguided policies responsible for the ‘unprecedented’ inflation, economic degradation, and political turmoil. He appended that the situation has reached breaking point and it’s like sleeping over a volcano (the convention to criticize the opposition party prevailed even in those days). I’m not sure  about the price of petrol in those days but Vajpayee and other party leaders had set off on a bullock cart and cycles against the price hike in petrol. On the other hand, after a massive price hike in petrol, the Prime Minister Mrs. Indira Gandhi, moved to using a buggy pulled by a horse to ply between her residences and the ministerial office.  Indeed, Mrs. Indira Gandhi made history through her utilization of an antiquated buggy (Indira Gandhi’s each and every move was considered a chapter in history). Once, observing Indira Gandhi in a buggy, a pedestrian slyly commented: “This remedy is perfectly fine concerning the current price hike in petrol. But the question that troubles is: where from does the forage come in such critical climate?” Can you imagine that the cars in the security convoy of the Prime minister had to be in the first gear? Consequently, the cars ate up more petrol than the usual. Following in the footsteps of Indira Gandhi and Vajpayee, the president of Svatantra party and the parliamentarian, Mr. Pilu Modi declared a ‘procession’ on the back of elephant.  I wonder whether these people were concerned about the inflation at all or were merely making fun of public by these tamashas?
***
Whatever is the case but I must defend Mrs. Gandhi on the ground that the price of potatoes was comparatively less than most of the things. Morarji Desai himself bore testimony to this. He made a public statement after he was expelled from Congress: “Indiraji dropped me like a hot potato.”
***
Now, Let me turn to the current scenario. As you know that 25 paisa (chavanni) has been withdrawn from circulation. It’s now a thing of past. What about 50 paisa (athanni)? It’s has been almost ages since I saw a 50 paisa coin. And please don’t ask me of a one rupee coin. The poor one rupee coin is no more in vogue.  Try giving a one rupee coin to a beggar and you’ll see that he’ll immediately insert it into his pocket without a gleam in his eyes. What’s more is that he’ll not even bless you for the alms! If you sincerely wish to receive blessings, you should be generous enough to give five rupees in alms; five rupees is a minimum denomination to get the blessings.
However, every cloud has a silver lining. In Tamilnadu, where Jayalalitha rules, a plate-full of idli-sambhar costs you just a rupee. Curd and rice cost three rupees and five rupees for sambhar and rice. If you have five rupees in your pocket, you can have a bellyful meal. The public there is pleased with this scheme introduced by Jayalalitha. However, this scheme has been considered a political move with an eye on the upcoming Loksabha election. Jayalalitha wishes to capture majority of the constituencies out of 39 constituencies. She’ll certainly bag them. Today, people are no more interested in the cliché slogan of Roti, Kapda Aur Makan (Food, Clothing, and Shelter). And therefore, the Gujarat Congress’s attempt to tempt the public with ‘Home for Everyone’ scheme turned into the biggest flop show. Just listen to what Gidhu uncle whispers in my ear: the Government of Gujarat should take inspiration from Jayalalitha.
***
And finally, a Vinodkatha (Humourous Tale): A Boon. While in a flying chariot, pointing to a devotee on the earth, Parvati asked Shiva: “Master!  There the wretched devotee of yours is chanting your name. Let’s help him out.”
“All right”, Shiva briefly replied and turned the chariot towards the devotee. Shiva appeared before him with a pleasant glow on his face and affectionately asked him, “My son! What do you want? I’ll fulfill your wish.” Folding his hands, the devotee made an emotional plea: “God! Please give me back the inflation of the good old days.”

------------------------------------------------------------

Sunday, November 25, 2018

રખડે એ રાજા: પ્રવાસની પાઘડીમાં હાસ્યનું છોગું!

ગુજરાતી પત્રકારત્વનું સન્માનનીય નામ એટલે લલિત ખંભાયતા. દસેક વર્ષથી પત્રકારત્વક્ષેત્રે કાર્યરત અને હાલ ‘ગુજરાત સમાચાર’માં પ્રવર્તમાન ખબરો અંગે ‘સમયાંતર’ અને વિદેશી ફિલ્મોનો આસ્વાદ કરાવતી ‘પરદેશી પ્રોફાઈલ’ જેવી લોકપ્રિય કોલમ લખતા લલિતભાઈની કલમ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, ફિલ્મ, ઈતિહાસ, પુરાતત્વ, સંશોધન, સાહિત્ય વગેરે જેવા વિવિધ વિષયો આવરી લે છે. પણ એમનો પ્રિય વિષય એટલે પ્રવાસ. જોકે વાત લલિતભાઈની થતી હોય તો એમની સાથેના વિશેષ પરિચયે મારે કહેવું પડે કે ‘પ્રવાસ’ કરતા પણ ‘રખડપટ્ટી’ને એ વધુ પસંદ કરે.

અગાઉ ‘બ્રેવહાર્ટસ’ અને ‘જેમ્સ બોન્ડ ૦૦૭’ જેવા પુસ્તકો આપી ચૂકેલા લલિત ખંભાયતા આ વખતે જેની ક્યારની રાહ જોવાઈ રહી હતી એવા પ્રવાસવર્ણનનાં પુસ્તક સાથે ફરીથી હાજર થયા છે. સામાન્યતઃ ગુજરાતી પ્રવાસપુસ્તકોનાં નામ ન હોય એવું નવતર નામ પણ ખોળી લાવ્યા છે: રખડે એ રાજા. પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં જ એમણે આ નામ અંગે ફોડ પાડતા કહ્યું છે કે પોતાના ગામમાં નાનપણમાં મિત્રો પાસેથી સાંભળવા મળતું: ‘ભણે એ ભીખારી, રખડે એ રાજા’. જોકે ભણતરનું પણ ઉચિત મહત્વ છે એવું સ્વીકારવા સાથે એમણે પ્રવાસને પણ સ્વાનુભવે થતું ભણતર તરીકે ઓળખાવ્યું છે.

આમ તો લલિત ખંભાયતાએ ઘણા પ્રવાસો કર્યા છે પણ અહીં એમાંથી પસંદગીનાં દસ પ્રવાસવર્ણનો સામેલ છે જે વાચકોને દક્ષિણ આફ્રિકા, ચંપારણ, મસુરી, ઉત્તર બંગાળ, અને અમેરિકાની સફર કરાવવાની સાથે ગાંધી દર્શન ટ્રેનમાં ફેરવતા ફેરવતા ગીરનાં જંગલમાં આવેલા કનકાઈ મંદિરે પણ લઇ જશે.

પ્રવાસવર્ણનમાં પણ જે રીતે ‘જર્ની ટૂ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ’ જેવા જુલે વર્નની વિજ્ઞાનકથા જેવા પુસ્તકો, ‘ગોલ્ડ ફિંગર’, ‘સ્કારફેસ’, ‘કાલા પથ્થર’ અને ‘ધ ગ્રેટ એસ્કેપ’ જેવી ફિલ્મો, ‘હિસ્ટરી’ ચેનલ, તારક મહેતાએ કરેલું વિલ્ડબીસ્ટનું વર્ણન, આફ્રિકન સિંહને જોઇને કવિ દાદની ‘જોગી જટાળો અને ભૂરી લટાળો’ની અને ગેંડાનાં શરીરને ઉપરકોટનાં કિલ્લાની શબ્દઉપમા, ઈ.સ. ૧૯૨૭માં પ્રથમ વખત એટલાન્ટીક પાર ઉડ્ડયન જેવા સંદર્ભો લલિત ખંભાયતાની રેંજ અને ડેપ્થ બતાવી આપે છે. એ પ્રવાસવર્ણન તો તમે વાંચશો ત્યારે ખરું પણ અત્યારે તો આ પુસ્તકમાં પ્રવાસની પાઘડીમાં હાસ્યનાં છોગાં સમાન લાગતા અંશો તમારી સાથે વહેંચું છું...

--- હેવલીનભાઈ ભારે રમૂજી હતા. ગાઈડમાં હોવા જોઈએ એવા બધા જ ગુણ એમનામાં હતા, જેથી પ્રવાસીઓ કોઈ રીતે કંટાળે નહિ. અમે કંઇક પૂછીએ અને અમને ન સમજાય તો ‘સે અગેઇન...’ કહેવાની તેમની સ્ટાઈલ જાણે દિવાળીબેન લોકગીત ગાતા હોય એવી હતી.

--- અજાણ્યો દેશ, અજાણ્યું શહેર, અને અજાણી વાનગીઓ... આખા સ્થળનાં બે ચક્કર મારી લીધા. તગારામાં વીંછી ફરતો હોય એમ ફરતા સાથીદારો વચ્ચે અરસપરસ પૂછપરછ થતી હતી કે ‘તમે શું ખાવાના...તમને કંઈ મળ્યું...’ વગેરે.

--- ટાઈમ મેનેજમેન્ટ પ્રમાણે ચાલવાનું હતું. પણ ચાલી શકાય એવું દર વખતે બનતું નથી, ભલે ઘરમાં ટાઈમ મેનેજમેન્ટની બે-ત્રણ ચોપડીઓ હોય તોય...!

--- એકાદ વ્યક્તિ પાસે પાવરબેંક હતી એ પણ સાંજ પડ્યે ૫૦૦-૧૦૦૦ની જૂની નોટોની માફક પાવરલેસ થઇ જતી હતી.

--- અચ્છા કોઈની પાસે સંપત્તિ ફાટફાટ થતી હોય તો ત્યાંથી સોનું ખરીદવાની છૂટ. દીવાલ પર રોજ રોજ સોનાનો આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ લખેલો હતો. ખરીદવું હોય એ આવે આગળ. બધા આગળ આવ્યા પણ દરવાજેથી બહાર નીકળવા માટે!

--- આજે ગાંધીજીએ ચંપારણમાં સત્યાગ્રહ કરવાના થાય તો એક સત્યાગ્રહ મચ્છર વિરુદ્ધ પણ કરવો પડે.

--- બિહારી છાણા સાવ અલગ પ્રકારના. મગદળ જેવા. જાણે અમરેન્દ્ર બાહુબલીના હાથમાં શોભતો દંડૂકો જોઈ લો.

--- પુલ શરુ થયો ત્યારે ખબર પડી કે ઇન્દિરા ગાંધી યુગમાં બનેલો આ પુલ વર્તમાન કોંગ્રેસની માફક ખખડી ગયો છે અને તેનું પણ કોંગ્રેસની જેમ જ નવસર્જન જરૂરી છે.

--- થેલામાંથી બોટલ કાઢીને વિનોદભાઈએ સૌથી પહેલા અમને ફુદીના તથા અન્ય સ્થાનિક પેડ-પૌધા મિક્સ કરેલું શરબત પીવડાવ્યું. ત્યારે ખબર નહોતી કે હમણાં આ શરબત પરસેવા સ્વરૂપે નીકળવાની શરૂઆત થશે.

--- આયોજન સરસ હોવાની અમે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા ત્યાં જ ખબર પડી કે આખા ડબ્બામાં મોબાઈલના ચાર્જીંગ પોઈન્ટ ક્યાંય નથી! ટ્રેન ઉપડી એની પંદર જ મિનીટમાં સૌ કોઈ ગાંધીયુગમાં પહોંચી ગયા છે, જ્યાં મોબાઈલ ફોન જેવા કોઈ ઉપકરણો ન હતા!

--- અમારા દિવ્યેશ વ્યાસ પેન્ટ્રી કાર પાસે આંટાફેર કરતા હતા. એમને જોઇને રેલ્વે મેનેજરે કહ્યું કે આવો મારી સાથે! ક્યાં? પેન્ટ્રી કારનું ઉદઘાટન કરવા!

--- રસ્તામાં એક શેરડીના રસની દુકાને સ્કીમ હતી – ‘પાંચ રસ સાથે એક રસ ફોકટ (ફ્રી).’ રસ ફોકટ મળતો હોય તો કોને રસ ન પડે!

--- ટ્રેનમાં પૂરતી સુવિધા મળતી નથી એવો એક ગણગણાટ ચાલુ થઇ ગયો હતો. એમાં વળી આ યુવાન એવી શેખી મારતો હતો કે ટ્રેન ચાલકોને ખબર નથી કે મારી ઓળખાણ છેક મામલતદાર સુધી છે!

--- અહીંથી બ્રિન્દાબા નામના આશ્રમે જવાનું છે. બસો ઉપડી અને બધાને એમ લાગ્યું કે વૃંદાવન જઈ રહ્યા છીએ. મોટાભાગનાને ભૂગોળ ખબર નહોતી એટલે હમણાં વૃંદાવન આવશે એવી અપેક્ષાએ બધા ઉત્સાહિત હતા.

--- એક સમયે કાશીમાં કરવત મુકાવવા જતા હતા. આજેય કરવત મૂકાય છે, પણ પ્રવાસીઓના ખિસ્સા પર.

--- મંદિરમાં બધું કઢાવી નાખે પણ પાકીટ રહેવા દેતા હતા તેનું રહસ્ય અહીં સમજાયું. પાકીટ વગર મંદિરમાં લક્ષ્મી ક્યાંથી આવે!

--- બાકી વિસા એજન્ટોનો અનુભવ હશે એ જાણતા હશે કે એકાદ પ્રવાસ થઇ જાય એટલા રૂપિયા તો એકલા એજન્ટ ઉશેટી જાય!

(‘રખડે એ રાજા’ ની કિંમત રૂ.૨૨૫/- છે, પ્રકાશક છે ‘બૂકશેલ્ફ’, આ પુસ્તક અત્યારે ચાલી રહેલા ‘અમદાવાદ નેશનલ બુકફેર’માં સ્ટોલ નંબર ૧૨૧-૧૨૨ પરથી પણ મેળવી શકાશે.)

Thursday, November 22, 2018

ગોવા પ્રવાસ: ચલ મન ગોવા જોવા (ભાગ-૬)

Candolim/કેન્ડોલીમ તરફ 

૨૬-૦૭-૨૦૧૮. ૧૧:૧૫એ કોકોનટ ગ્રુવઝમાંથી ચેકઆઉટ કર્યું. અહીંથી અમારે કેન્ડોલીમ જવાનું હતું જ્યાં અમે Oyo એપાર્ટમેન્ટમાં બે રૂમ બૂક કરી દીધા હતા. ટેક્સી કર્યા સિવાય છૂટકો નહોતો. ટેક્સીની સફર દરમ્યાન અહીં જે કંઈ જોયું એ વિચારો ટપકાવી લીધા. ગોવામાં ફૂટપાથ ક્યાંય જોવા ન મળી, કચરાપેટી પણ નહિ. ચકલી, કબુતર, ડ્રોંગો, કાગડો વગેરે પુષ્કળ જોયા (કાગડા તો અહીં પણ કાળા જ છે! ;-) ) ગોવામાં તો માથું ઊંચું કરો તો નજર પડે ત્યાં નારિયેળ દેખાતા હોવા છતાં એ નીચે ઉતરે ત્યારે એની કિંમત બહુ ઉપર જતી રહેતી હોય એમ લાગ્યું. આપણે ત્યાં જે નારિયેળ પચીસ-ત્રીસનું મળતું એ નારિયેળ અહીં ચાળીસ રૂપિયામાં વેચાતું જોયું. કુદરત અહીંના નારિયેળમાં કદાચ વધુ પાણી કે મલાઈ ભરતી હોય તો ખબર નહિ! હા, ગુજરાતીઓને ગમે એવી વાત એ છે કે શરાબ અહીં સસ્તો છે – ફેનીનું ક્વાર્ટર ફક્ત ૫૦/- નું મળતું જોયું! 

ગોવામાં સારી, સ્કૂટર સવારી!* (* કન્ડીશન્સ એપ્લાઈડ) 

કેન્ડોલીમનાં ઓયો એપાર્ટમેન્ટ પહોંચી ગયા. એક તો અહીંનાં ડ્રાઈવરોને પૈસા પુષ્કળ પડાવવા છે પણ રસ્તાઓની ખબર નથી. વચમાં કોઈ ભળતા રસ્તે જઈ ચડ્યા હતા. GPS પણ પોતાનું નહિ આપણું વાપરવાનું. Calangute તરફ લઇ જતા મુખ્યમાર્ગથી અંદર પડતી સડક પર સહેજ અંદર આવેલા આ ઓયો એપાર્ટમેન્ટનાં પહેલે માળ અમારી રૂમ્સ છે. રૂમમાં પહોંચીને તરત જ ચા-નાસ્તો મંગાવ્યો. દરમ્યાન ગેલેરીમાં ઉભા ઉભા આયુર્વેદિક બીડીનાં કશ પણ ખેંચાયા! ચા-પાણી પછી હવે જવું છે અમારે મારિયોનાં પુસ્તકો અને કાર્ટૂન્સ આધારિત ચીજવસ્તુઓનું વેચાણ કરતી Mario Gallary/મારિયો ગેલેરી અને Agauda Fort/અગુઆડા અથવા અગ્વાડા કિલ્લો જોવા. ઓયો કેપ્ટન જોડે ચર્ચા કરી એટલે એણે કહ્યું કે મારિયો ગેલેરી અહીં નજીક જ છે એટલે પહેલા ત્યાં જાઓ અને પછી ફોર્ટ અગુઆડા. જોકે બન્ને એક જ રસ્તે પણ એકબીજાથી વિરુદ્ધ દિશામાં છે. કેપ્ટન પાસેથી જ અમે સ્કૂટર્સ લઇ લીધા. ભાડું પૂછો તો ૪૦૦/- રુ. જાતે જ એણે અમને ૩૫૦/- માં કરી આપ્યું. હેલ્મેટ વગર અહીં તકલીફ તો નહિ થાય એ પણ જાણી લીધું. કારણકે પોલીસ પકડીને અંદર કરી દે તો ક્યાં જવું? સવારોએ સ્કૂટર પલાણ્યા અને પાછળ પીલીયન રાઈડર્સ ગોઠવાયા એટલે સવારી ઉપડી ગોવાની સડકો પર...

કેલેંગ્યૂટની Mario Gallary/ મારિયો ગેલેરી 

પાંચ જ મિનિટમાં અમે Calanguteની મારિયો ગેલેરી પહોંચી ગયા. મુખ્યમાર્ગ પર જ આવેલી આ ગેલેરીની બહાર જ મારિયોના ફૂલ સાઈઝ પાત્રોનાં પૂતળા મુલાકાતીઓના સ્વાગત માટે તૈયાર હતા! એમની સાથે ઉભા રહીને અમે એમના જેવા હાવભાવ આણવાના પ્રયત્નો કરતા એટલા તો ફોટાઓ લીધા કે ગેલેરીનો સ્ટાફ અમારી રાહ જોઇને થાકી ગયો! ફોટાઓની માયાજાળમાંથી સૌથી પહેલા લલિતભાઈ છૂટ્યા એટલે એમણે ગેલેરીમાં પ્રથમ પ્રવેશ કર્યો અને પાછળથી અમે. મારિયોનાં કાર્ટૂન્સ અને ઈલ્સટ્રેશનનાં બેજ, ફ્રીઝ પર લગાવવાના મેગ્નેટ, કાર્ડ્સ, કિચેન, ટી-શર્ટ, પર્સ, ફ્રેમ્સ, બુક્સ, લેમ્પ્સ જેવી આઈટમ્સ અમે સૌ કુતુહલથી જોતા હતા. જોકે પછી એ વસ્તુઓનાં ભાવ લગાડેલું સ્ટીકર અમારું કુતુહલ મારી નાખતું હતું અને અમારી અને એ વસ્તુની વચ્ચે જાણે કોઈ અદ્રશ્ય પટાન્તર ઉતરી આવતો હતો. બધું overprice હતું. લલિતભાઈએ ધીમેકથી કહ્યું કે, ‘મને તો મારિયોનાં કાર્ટુન્સ ક્યારેય ગમ્યા નથી’, અને પછી હ્યુમર કરતા કહ્યું, ‘આ કાર્ટૂનથી કોઈનું ભલું થયું હોય ન હોય પણ મારિયોના પરિવારનું ચોક્કસ ભલું થયું હશે!’ મારિયોનાં કાર્ટૂનનાં હું અને તુષાર તો ફેન, અને વિશાલને પણ કાર્ટુન્સમાં સારો એવો રસ ખરો. એટલે અમે પણ મારિયોના પરિવારનું અમારાથી બને એટલું, એટલેકે થોડુંકેક ભલું થાય, એ વિચારે કાર્ડ્સ અને ફ્રીજ મેગ્નેટ્સ ખરીદ્યા. 

પેટ્રોલપંપની શોધમાં! 

અરે, આ ગોવામાં તો જબરી ગરબડ ચાલે છે. લલિતભાઈએ તો એમણે લખેલા ટ્રાવેલોગને ‘ગોવામાં ગરબડ’ એવું જ નામ આપી દીધું છે. અમને પેલાએ જે સ્કૂટર બઝાડેલા એમાં પેટ્રોલ કેટલું છે એ જોવાની મતિ મને રસ્તામાં સુઝી. બધાનાં સ્કુટરમાં તો થોડુંકેક પેટ્રોલ હતું પણ મારા સ્કૂટરમાં તો ફક્ત છાંટો પેટ્રોલ હતું. આ તો મોકાણ! ક્યાંક રસ્તામાં અટકી ગયું તો? એટલે અમે પહેલા પેટ્રોલ પુરાવવું એમ નક્કી કરતા અગુઆડા ફોર્ટની દિશામાં ધીમે ધીમે દોડાવતા ગયા. રસ્તામાં પૂછતાં ખબર પડી કે છેક એ રસ્તે તો કોઈ પેટ્રોલ પંપ નથી પણ ડાબે હાથે વળીને ૪ કિ.મી. દૂર જઈશું તો પેટ્રોલપંપ છે ખરો. એટલે ફોર્ટનો રસ્તો પડતો મૂકીને અમારે ડાબે હાથે પડતા રસ્તે વળાવી લેવું પડ્યું. સાંકડા અને પ્રમાણમાં સૂમસામ રસ્તે ખાસ્સું હંકાર્યા પછી અને ધીરજનો લગભગ અંત આવી ગયો ત્યારે છેક પેટ્રોલ પંપ દેખાયો. વળી, અહીં ૪ કિ.મી. નું બોર્ડ હોય તો એ સ્થળ ૬ કિ.મી. દૂર હોય એવું અનુભવે સમજાયું – કોઈએ ચોક્કસ ફેનીનાં નશામાં આવા અંતરો દર્શાવતા બોર્ડ ખોડ્યા હશે! બધાએ પ્રમાણસરનું પેટ્રોલ પુરાવી લીધું એટલે હાશ થઇ.

અગુઆડા ફોર્ટની જગ્યાએ 'આડે ઉતર્યો' માર્ગોસ ફોર્ટ! 

આ બધી દોડાદોડમાં જ ૪:૩૦ જેવું થઇ ગયું હતું. પાંચ-છ વાગે તો અગુઆડા ફોર્ટમાં એન્ટ્રી બંધ થઇ જાય છે. એટલે ત્યાં પહોંચવા પર ચોકડી વાગી. ગુસ્સો તો બહુ આવ્યો પણ ત્યાં જ અમને યાદ આવ્યું કે આ રોડ પરનાં સાઈનબોર્ડમાં ક્યાંક ક્યાંક Reis Margos Fort એવું લખેલું હતું અને અમે અહીં આવ્યા એ જ દિશામાં આગળ જતી તીરની નિશાની પણ જોઈ હતી. બસ તો તીર હવે આ માર્ગોસ ફોર્ટ પર જ લગાવવું રહ્યું! રસ્તાનું પગેરું પૂછતાં પહોંચી ગયા માર્ગોસ ફોર્ટ. પ્રવેશ ફી હતી ૫૦/-. ટિકીટો ફડાવી અમે પ્રવેશ કર્યો ત્યારે સાંજ ઢળી રહી હતી. 

Reis Margos Fort/માર્ગોસ ફોર્ટ

માર્ગોસ કિલ્લામાં બધે જ સાઈનપોસ્ટીંગ અને માહિતીદર્શક બોર્ડસ લગાવ્યા છે જેને વાંચીને બધું જાતે જ સમજતા જવાનું. કિલ્લાનાં પ્રવેશદ્વાર આગળ જ એક ‘Death Hole’ નામનું ચોરસ બાખું છે. વાસ્તવમાં, દુશ્મનો આક્રમણ કરે અને કોઈક કારણસર એ લોકો અંદર આવવા માંડે તો છેલ્લા ઉપાય તરીકે આ holeમાં ઉપરથી ધગધગતું તેલ રેડવાનો વિકલ્પ અજમાવી જોવામાં આવતો. અત્યારે તો સમયે ‘જીતી લીધેલો’ એવો દરિયાકિનારે આવેલો આ પોર્ટુગીઝ કિલ્લો એક સમયે જેલખાનું પણ હતો. મુલાકાતીઓ એ કારાવાસની ‘ફીલ’ લઇ શકે એ માટે કાળકોટરીનો દરવાજો ખૂલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે. 

કિલ્લામાં આવેલા ખંડોમાં અલગ અલગ ગેલેરીઓ આવેલી છે. એક ગેલેરીમાં કિલ્લાનો ઈતિહાસ દર્શાવતા માહિતીદર્શક બોર્ડસ મૂકેલા છે તો એક ખંડમાં મારિયોનાં કાર્ટુન્સ પણ ખરા. Interesting Facts about Goaના બોર્ડસ વાંચતા લલિતભાઈએ એક કોમિક માહિતી બધાને બતાવી – આફ્રિકાથી હબસી સૈનિકોને લુચ્ચા પોર્ટુગીઝો અહીં લડવા માટે લઇ આવેલા ત્યારે એમને ગોવાનો નકશો મોટો અને ભારતનો નકશો નાનો હોય એવા નકશા બતાવતા એમ સમજાવેલું કે આપણે આ ‘નાના’ ભારત પર આક્રમણ કરીને ચપટીકમાં જીતી લેવાનું છે!

કિલ્લામાં Do’s અને Don’tsની સૂચનાઓ પણ બહુ ક્રિએટીવ રીતે મૂકવામાં આવી છે. ટેરેસ ઉપરથી સરસ વ્યૂ દેખાય છે. અહીં સંખ્યાબંધ તોપો પણ મૂકેલી છે જેનો હવે કશોય ખપ રહ્યો નથી, મુલાકાતીઓ ફોટા પાડે એટલું જ એમનું મહત્વ રહ્યું છે. ધ્યાનીએ પણ તોપનાં નાળચે બેસીને થોડું રમી લીધું. અમે કલાકેક જેટલું ફોર્ટમાં ફર્યા હોઈશું. કારણકે બહાર આવ્યા ત્યારે ૬:૦૦ વાગી ગયા હતા.

Rocky Beach પર રખડપટ્ટી 

કિલ્લાની છત પરથી નીચેનો બીચ રોકી દેખાતો હતો – ખડકાળ. અમે એમાં ટહેલવાનું નક્કી કર્યુ. બીચની નજીકથી જતા રસ્તે અમે સ્કૂટર હંકારતા જતા હતા પણ બીચમાં ઉતરવાનો રસ્તો મળતો નહોતો. આ બીચ કંઈ ડેવલપ નહોતો એટલે પગથીયા કે એવું તો ક્યાંથી હોય? સહેજ યોગ્ય જગ્યા જોઇને અમે ઉતર્યા. ખડકો પર કૂદાકૂદ કરીને અમે દરિયાનાં મોજાઓને હાથતાળી દેવાની રમત રમવા માંડ્યા. મોજા વધુ નજીક આવી રહ્યા હતા (મીનાજીએ ધ્યાન દોર્યું કે આવતીકાલે પૂનમ છે). કાંઠે એક સુક્કું વૃક્ષ આડું થયેલું પડ્યું હતું. લલિતભાઈ તો એની પર ચડી ગયા. હું અને વિશાલ કાંઠે તણાઈ આવેલા શંખલા-છીપલાં વીણવામાં પરોવાયા. આઈસ્ક્રીમના swirl cone જેવા શંખલા બહુ હતા ક્રીમ-વ્હાઈટ કલરનાં. દસેક મિનીટ શંખલા-છીપલાં વીણયા ત્યારે એટલી મિનિટો માટે તો જાણે બાળપણ પાછું મળી ગયું! બધાએ બૂમ પાડીને બોલાવ્યા ત્યારે છેક અમે પાછા ઉપર આવ્યા.

અહીંથી અમે અમારી ઓયો રૂમ્સની નજીક જ આવેલી ‘કૈલાસ પર્વત’ રેસ્તરાંમાં ડીનર માટે ગયા. ચાટ પ્લેટર-ભાજીપાઉં ખાઈને પછી બહાર આવ્યા. Tawa આઈસ્ક્રીમ મળતો જોઇને બધાનાં પગ એ દિશામાં વળી ગયા. રૂમ પર પાછા આવ્યા અને સૂવાની તૈયારી કરવા માંડ્યા ત્યારે દરવાજે ટકોરા સંભળાયા. ખોલીને જોયું તો લલિતભાઈ. અંદર આવીને પલંગની ધાર પર બેઠા. પછી એમણે અમને ત્રણેયને નજીક ગોઠવાઈ જવા કહ્યું. અમે ગોઠવાયા એટલે એમણે વાતની શરૂઆત કરી, “તમને યાદ હોય તો કે મિરામાર બીચ પર મને એક માણસ મળ્યો હતો...” 

માણસ? કયો માણસ? મળ્યો હશે તો એનું શું પણ? 

– હા,તમને થયા એવા સવાલો અમને પણ થયા હતા. પણ, એ રહસ્યનો ઉત્તર હવે આગળનાં ભાગમાં

Saturday, November 17, 2018

ગોવા પ્રવાસ: ચલ મન ગોવા જોવા (ભાગ-૫)

યે 'બેસીલિકા ઓફ બોમ જીસસ' ક્યા હે? 

ગોવાનું સૌથી જૂનું અને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટમાં સમાવિષ્ટ બેસીલિકા ઓફ બોમ જિસસ  
ગોવામાં પણ બે ગોવા છે. ન્યૂ ગોવા અને ઓલ્ડ ગોવા. ઓલ્ડ ગોવાની ઓળખ એટલે યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટમાં સ્થાન પામેલું બેસીલિકા ઓફ બોમ જિસસ કહેવાતું ચર્ચ. બેસીલિકા મૂળ તો ગ્રીક શબ્દ જેનો અર્થ ‘ન્યાયમંદિર’ એટલેકે Court કરી શકાય. રોમન સામ્રાજ્ય દરમ્યાન ત્યાંના લગભગ દરેક શહેરોમાં ન્યાયમંદિર હતા. રોમનોએ ઈસાઈધર્મ સ્વીકાર્યા પછી જે ચર્ચ બનાવ્યા એનો મૂળ ઢાંચો આવા ન્યાયમંદિરો જેવો રાખ્યો હતો અને એવી બાંધણીનાં ચર્ચ જગતભરમાં જ્યાં જ્યાં ઈસાઈધર્મ પ્રસર્યો ત્યાં ત્યાં બનાવવામાં આવેલા. ગોવાસ્થિત આ ચર્ચ પણ બેસીલિકા પ્રકારનું છે. વળી, ચર્ચ સમ્રગ યુરોપમાં એ સમયે પ્રચલિત બરોક સ્થાપત્યશૈલી મુજબનું છે જેમાં ઓવલ આકારની કમાનો, રંગલાલિત્ય તેમજ છાયાપ્રકાશનું દ્વન્દ્વ, , સીલીંગ પર જાજરમાન ફ્રેસકો વગેરેનું ડીટેઇલીંગ જોવા મળે છે. બોમ જિસસ એટલે કે બાળ ઇસુ. ઈ.સ. 1594માં ચર્ચનું નિર્માણકાર્ય શરુ થયું જે છેક અગિયાર વર્ષે એટલેકે ઈ.સ.1605માં પૂરું થયું. 

ચર્ચનાં પ્રાંગણમાં ઉભેલું કદાવર શિરીષ વૃક્ષ
'ઘટાદાર' વિશેષણને સાર્થક કરતું  આ  શિરીષ વૃક્ષ 

હું દસ ધોરણ સુધી St. Xavier’s શાળામાં ભણ્યો છું જ્યાં મેં કલાસમેટસ પાસેથી પહેલી વાર સાંભળ્યું હતું કે ગોવામાં એવું કોઈ ચર્ચ છે જ્યાં આ સંત ઝેવિયરનું શબ રાખવામાં આવ્યું છે, વળી એમની પગની આંગળી કોઈ કાપીને લઇ ગયેલું એવી વાતો સાંભળીને બહુ અચરજ થતું હતું. અમારી સ્કૂલનાં પ્રાંગણમાં પ્રવેશદ્વાર આગળ જ આ સંતની પૂર્ણકદની શ્વેત પ્રતિમા રાખવામાં આવી છે. આજે આટલા વર્ષે પહેલીવાર ગોવા આવવાનું અને એ ચર્ચમાં જવાનું છે એ ખ્યાલે સ્કૂલની એ વાતો યાદ આવી ગઈ. અમારી બસ આ ઓલ્ડ ગોવામાં બોમ જિસસ ચર્ચ આગળ આવીને ઉભી રહી . આ ચર્ચ અને સામે આવેલું સે કેથેડ્રલ જોવાનું છે. સૌથી પહેલા અમે બોમ જિસસમાં પ્રવેશ્યા. અહીં આંગણામાં જ એ ચર્ચ જેટલા પ્રાચીન લાગતા એક ઘટાદાર વૃક્ષે મારું ધ્યાન ખેંચ્યું. એ શિરીષ/Rain Tree હતું. ફોટોગ્રાફ લેવાનું કેમ ચૂકાય? પહેલા ફોટો પછી ચર્ચપ્રવેશ! એ વૃક્ષના તો ફોટા લીધા જ પણ સાથે અમે પણ ચર્ચની બહાર સારું એવું ફોટોસેશન કર્યું. 

ગાઈડની સંતોષજનક સુવિધા

ગાઈડ સંતોષ નાયક સાથે મિત્રો - વિશાલ, તુષાર અને લલિતભાઈ 
ચર્ચનાં તોતિંગ દ્વારમાં પ્રવેશીએ ત્યાં જ ગાઈડ વ્યાજબી દરે એમની સેવા આપવા માટે તૈયાર હોય છે. સંતોષ નાયક નામના વયોવૃદ્ધ ગાઈડની અમે સેવા લીધી. પેરેલાઈઝ્ડ હોય એમ ગાઈડકાકાનાં બન્ને હાથ પડખે મુઠ્ઠીઓ વાળેલી ‘સાવધાનમુદ્રા’માં સ્થિર રહેતા હતા, અને અમને એ ચર્ચમાં જ્યાં પણ લઇ ગયા ત્યાં એમની રૂડી વાણીરાણી દ્વારા જ સમજાવવાનું કાર્ય સિદ્ધ કર્યું. સૌથી પહેલા તો ચર્ચમાં છેક આગળનાં ભાગે જમણી તરફ આવેલા મુસોલીયમ તરફ લઇ ગયા અને ત્યાં ઉંચે કાચની શબપેટીમાં કોઈ જ કેમિકલ લેપન વગર સાડા ચારસો વર્ષથી જળવાયેલો સંત ઝેવિયરનો મૃતદેહ બતાવતા કહ્યું કે દર દસ વર્ષે એમની મૃત્યુતિથીએ શબને દર્શનાર્થે બહાર લાવવામાં આવે છે. લે, કમાલ છે ને – મર્યા પછી પણ આ સંતનું શબ Incorrupt રહે છે અને આપણે ત્યાં આજે ભલભલા કહેવાતા સંતો જીવતેજીવ Corrupt થઇ જાય છે! 

સંત ઝેવિયરનું અજાયબ શબ: મરણ પછી પણ શબનો દેશદેશાવર પ્રવાસ!


સ્પેનમાં જન્મેલા આ પાદરીએ ફક્ત 46 વર્ષના આયખામાં એશિયાખંડના ભારત, જાપાન, બોર્નીઓ અને ચીનમાં ઈસાઈધર્મનો પુરજોર પ્રચાર કર્યો. ચીનનાં શેંગચુઆન ટાપુ પર ઈ.સ. ૧૫૫૨માં એમનું અવસાન થયું પછી એમની દફનવિધિ ત્યાં જ કરવામાં આવેલી. પણ પછી બીજે જ વર્ષે ત્યાંથી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાન એવા મલાક્કા (મલેશિયા) ખાતેનાં એક ચર્ચમાં એમનું શબ દફનવિધિ માટે લાવવામાં આવ્યું. જોકે ત્યાં પણ એમના શબને નિરાંત નહોતી. એકાદ મહિનામાં જ શબને ત્યાંથી નીકાળીને વર્ષાન્તે ગોવા મોકલી આપવામાં આવ્યું. ગાઈડે અમને એવું પણ કહ્યું કે શબનો જમણો હાથ શરીરથી છૂટો કરીને રોમમાં મોકલી આપવામાં આવ્યો છે ત્યારે એમના જમણા હાથ ભણી મારું ધ્યાન ખેંચાયું અને જરા કંપારી છૂટી ગઈ! એટલું ઓછું હોય એમ એમણે એવું ય કહ્યું કે દર્શનાર્થે મૂકેલા એમના શબની જમણા પગની આંગળી એક પોર્ટુગીઝ સ્ત્રીએ બચકું ભરીને કાપીને લઇ ગઈ હતી અને કથા તો એવી છે કે એ આંગળીમાંથી લોહી નીંગળવા લાગ્યું અને એ લોહીનાં ડબકાની ટ્રેઈલનો પીછો કરતા કરતા એ સ્ત્રીનાં ઘર સુધી લોકો પહોંચી ગયા અને આંગળી પાછી મેળવી! પછી ગાઈડે એવું કહ્યું કે આ ચર્ચ જેણે બાંધ્યું એ માણસ... અહીં દફન છે...અહીં ક્યાં? અરે, અમે ઉભા હતા ત્યાં જ પગ પાસે જ! એ લે! 

ઓલ્ડ ગોવામાં સાઉથ ઇન્ડીયન ભોજન
ઉડુપી રેસ્તરાંમાં ઢોંસાની આવી 'ટોપી' જોઇને ગમ્મત અનુભવતા મિત્ર લલિત ખંભાયતાનો પ્રસન્ન ચહેરો!  

ચર્ચનો ભવ્ય અલ્તાર અને ફ્રેસ્કો જોતા અમે મુસોલીયમ પાસેના દરવાજામાંથી આગળ ચાલ્યા, પેલા બે ગજ જમીનની નીચે સૂતેલા આ ચર્ચનાં સ્થપતિનાં ટાઈલ્સ જેવા ગ્રેવસ્ટોન પર પગ ન પડે એ રીતે. એકાદ કાચનાં કબાટમાં સંત ઝેવિયરનાં વસ્ત્રો રાખવામાં આવ્યા છે એ જોયા પછી બહાર આવ્યા ત્યારે સૌને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. ગાઈડની સંતોષજનક સેવા બદલ એમને વળતર ચૂકવ્યા બાદ ચર્ચની બાહર આવ્યા ત્યાં રસ્તાની સામે જ ‘ઉડુપી’ રેસ્તરાં વાંચ્યું એટલે ઝાઝું વિચાર્યા વગર ત્યાં જઈને ગોઠવાઈ ગયા. અહીં રેસ્તરાંમાં નોન-વેજ અને વેજ. સેક્શન જાણે જુહાપુરા અને જીવરાજપાર્ક હોય એમ પાસે-પાસે પણ અલગ-અલગ ગોઠવાયેલા છે (No Offence, પ્લીઝ!). પંચાયતોમાં મહિલાઓ માટે 33% અનામત હોય એમ પાછળના ભાગમાં આવેલો વેજ. સેક્શન 33% જગ્યામાં આટોપાઈ ગયેલો. અમે ઢોંસા- ઉત્તપમ બરાબર ઝાપટ્યા પછી બહાર આવ્યા ત્યારે અમારી HOHO બસનો સમય થઇ ગયો હતો. એટલે ‘સે કેથેડ્રલ’ જોવા ન જઈ શક્યા પણ જેટલું જોયું એટલું પૂરું જોયું. બસમાં ચડતા હતા ત્યાં જ આગળ એક આઈસકેન્ડી મેન જોયો. પહેલા એકાદ જણ કેન્ડી લાવ્યું એટલે પછી બીજાઓનું મન પણ લલચાયા વગર કેમ રહે? પછી તો બધાએ બસમાં બેઠા બેઠા મેંગો અને સ્ટ્રોબેરી કેન્ડીની મજા લીધી. 

મિરામાર બીચ

મિરામાર બીચ 
હવે બસ અમને મિરામાર બીચ ઉતારી ગઈ. આગળ મેદાન જેવું છે અને દરિયા સુધી રેતીમાં ચાલીને જવું પડે. ગોવા અગાઉ ગૌપુરમ તરીકે ઓળખાતું હતું એવી માહિતી અમને ગાઈડે આપેલી (સરકાર ક્યાંય ગોવાનું નામ ન બદલી દે આ વાંચીને!). એ નામને સાર્થક કરતી હોય એમ ઘણી ગાયો અહીં મેદાનમાં બેઠી હતી. કાગડાઓ સહેલાણીઓએ ખાઈને ફેંકેલા પડીકા ચાંચથી ફંફોળતા હતા રખે કોઈ વેફર કે ગાંઠિયો મળી આવે! બીચ પર સહેલાણીઓની ભીડ હતી. અમે પણ દરિયાકાંઠે પગ પલાળ્યા. અહીં કોઈ નાહવા નહોતું પડતું પણ બે-ત્રણ યુવાનો જરા રંગમાં આવી ગયા તો મસ્તીમસ્તીમાં દરિયામાં વધારે અંદર જઈ ચડ્યા. તરત જ રેસ્ક્યુગાર્ડ દોડતો આવી ગયો, અને પાછળ રેસ્ક્યુ વાન પણ. યુવાનોનાં રંગમાં ભંગ પાડી એમને બહાર કાઢી હાંકી કાઢ્યા! થોડીવાર બીચ પર ટહેલ્યા બાદ અમે અહીંથી વિદાય લીધી ત્યારે દરિયો ઓટાઈ રહ્યો હતો. 

પંજીમનું ‘અવર લેડી ઓફ ઈમાક્યુલટ કન્સેપ્શન ચર્ચ’
શુભ્રધવલ રંગે શોભતું અવર લેડી ઓફ ઈમાક્યુલટ કન્સેપ્શન ચર્ચ
૩:૩૦એ અમને બસ પંજીમ લઇ ગઈ. અહીં માર્કેટ આગળ અમને ઉતારી દીધા. પંજીમનું લાંબુ લપસિંદર નામ ધરાવતું ‘અવર લેડી ઓફ ઈમાક્યુલટ કન્સેપ્શન ચર્ચ’ જોવા અમારે ચાલીને જવાનું છે. એ રસ્તો તો પોળ જેવો સાંકડો અને ફૂટપાથ વગરનો. અધૂરામાં પૂરું ટ્રાફિક રમરમાટ. એટલે સૌનો મૂડ મરી ગયો. ખાલી હું અને વિશાલ હિંમત કરીને સહીસલામત એ ઓલ્ડ ચર્ચ સુધી પહોંચી ગયા. ઈ.સ. ૧૫૪૧માં નિર્માણ પામેલા આ ચર્ચના ‘ઝીગઝેગ’ સ્ટાઈલનાં ઘણા પગથિયા ચડીને ઉપર આવ્યા. અહીંથી આસપાસનાં વિસ્તારનો પેનોરામિક વ્યૂ સરસ જોઈ શકાય છે. એક સમયે પોર્ટુગલની રાજધાની લીસ્બનથી ગોવા આવતા જહાજોને સૌથી પહેલા આ ચર્ચ નજરે પડતું ‘નિષ્કલંક ગર્ભાધાન’. ઇસુ મેરીના પેટે અવતર્યા હોવા છતાં મેરીને વર્જિન મેરી તરીકે જ ઓળખવામાં આવે છે જેને Immaculate Conception કહેવાય છે. 

‘સિંગબાલ’ બૂક સ્ટોરની મુલાકાત

સિગબાલ બૂકસ્ટોરની સામેની દિવાલે જોયું તો...
મોસાદનાં જાસૂસની તેજનજરની માફક ચર્ચની બિલકુલ સામે જ આવેલા ‘સિંગબાલ બૂકસ્ટોર’ને મેં દૂરથી જ જોઈ લીધો હતો. એટલે ચર્ચના પગથિયા ઉતરીને અમે બન્ને ત્યાં ધસી ગયા. બૂકસ્ટોર કરતા પણ કોઈ કાફેટેરીયા હોય એવો આ સ્ટોરનો દેખાવ હતો. વંચાતા-વેચાતા પુસ્તકો સરસ મજાની થપ્પીઓમાં અને રેક્સમાં ગોઠવેલા હતા. મારિયો મિરાંડાના પુસ્તકો જોયા ત્યાં જ સામેની દીવાલ પર ધ્યાન ગયું. જોયું તો એક મોટા કદની ફ્રેમ લગાવેલી છે જેમાં મારિયોનાં પાત્રોનું સરઘસ ચાલતું જઈ રહ્યું છે એ જોઈ શકાય છે અને એમાં અમુક જણા ડંકા-નિશાન પકડીને ચાલી પણ ખરા! બૂકસ્ટોરનાં સંચાલકનાં બિલીંગ કાઉન્ટરની પાછળ ગોવાની પોર્ટુગલ સંસ્થાનમાંથી પૈસાનું પણ ડિસ્કાઉન્ટ ન હોવાનું ખબર પડતા અહીં આવતા પહેલા મારા ચહેરા પર તરી આવેલી ગુલાબી સુર્ખી ઉડી ગઈ અને ચહેરો સાવ ફિકો પડી ગયો. ઉના ઉના શ્વાસ લેતા મેં વિશાલ સાથે આ સ્ટોરની બહાર પગ મૂક્યો. 

માંડવી/Mandovi ને કિનારે વિતાવેલી સાંજ

 માંડવી નદી પર તરતાં કેસિનો 
ગોવાની બે નદીઓ એટલે માંડવી/મંડોવી અને ઝુઆરી. સ્ટોરની બહાર નીકળીને અમે જે રસ્તે આવ્યા હતા ત્યાં જ પાછા પહોંચી ગયા. બસ-સ્ટેન્ડ પર બેસીને સૌ અમારી રાહ જોતા હતા. હવે શું કરવું એ અંગે સંતલસ કર્યા પછી નક્કી કર્યું કે થોડી વાર આ રસ્તાની સામે જ દેખાતી માંડવી નદીને કિનારે ટહેલીએ, પછી પંજીમ બસ-સ્ટેન્ડની પાછળ જ ‘નવતારા’ હોટલ છે ત્યાં ડીનર લીધા બાદ ટેક્સી કરીને બેતાલબાતિમ પરત જઈશું. માંડવીને કિનારે બેઠા બેઠા નદીની વચમાં ચાલતા જાતભાતનાં ક્રુઝકેસિનો જોયા. એમાં જવું હોય તો મંડોવી બ્રીજ નીચે આવેલી જેટી પર જવું પડે જ્યાં તોતિંગ રકમ ચૂકવ્યા બાદ ફ્લોટિંગ ક્રુઝકેસિનોમાં જવા મળે. એ ક્રુઝમાં તમારે ન જવું હોય તો પણ એજન્ટ-ઓન-હિલ્સ એટલેકે પગપાળા ભટકતા એજન્ટ્સ તમારું પગેરું શોધતાં આવી ચડે અને જાતભાતની લોભામણી ઓફરો મુકવા લાગે. અમારે તો એકપણ કેસિનોમાં પૈસા ઉડાડવા જવું નહોતું એટલે એજન્ટો હાથ ઘસતા રહી ગયા. એક એજન્ટે તો જતા જતા કહ્યું પણ ખરું કે આમ તો 400/- નો રેટ છે પણ તમે ગરીબ પ્રવાસી લાગો છો તો જાઓ ડિસ્કાઉન્ટ કરી આપું છું... 350/- આપજો, બસ? પણ અમારું તો નો મીન્સ નો! 

‘નવતારા હોટલ’માં ડીનર

નવતારાની સાઉથ ઇન્ડીયન થાળી 
પોર્ટુગીઝ પોટેટો સૂપ 
ગોવામાં અમે ટેક્સીમાં ફરતા હતા ત્યારે મોટા મોટા હોર્ડિંગ્સ પર નવતારા હોટેલની જાહેરાત અવારનવાર નજરે પડી હતી. ખાસ તો સારા વેજ. ઓપ્શન્સ અને અમે જ્યાં બેઠા હતા ત્યાંથી નજીકમાં ચાલીને જઈ શકાય એટલા અંતરે તો આ જ હોટલ હતી. સાંજે અંધારું ઢળવા લાગ્યું એટલે અમે નવતારા ભણી પગ માંડ્યા. અહીં Caldo Verde તરીકે ઓળખાતો પોર્ટુગીઝ પોટેટો સૂપ, અને ગોઆનીઝ ફૂડમાં Sukha/Patal/ Mix Bhaji Puri મંગાવી. મેં તો સાઉથ ઇન્ડીયન થાળી જ લેવાનું રાખ્યું. ભોજન પ્રમાણમાં સ્વાદિષ્ટ અને ભાવ પણ પરવડે તેવા. ડીનર પછી ચાલીને ટેક્સી સ્ટેન્ડે આવ્યા, ટેક્સી પકડીને પાછા આવી ગયા બેતાલબાતિમ. કાલે 'ચેકઆઉટ' પણ કરવાનું  છે ને!

Tuesday, November 13, 2018

ગોવા પ્રવાસ: ચલ મન ગોવા જોવા (ભાગ-૪)

સ્નેક્સની સ્લોથગતિ  

૨૫-૦૭-૨૦૧૮. સવારે ૬:૩૦એ ઉઠી આઠેક વાગે તો સૌ તૈયાર થઈને કોકોનટ ગ્રુવઝનાં ડાઈનીંગ એરિયામાં સ્નેક્સ માટે પહોંચી પણ ગયા. આખા ડાઈનીંગ એરિયામાં બે-ત્રણ મહેમાનો જ હતા. આમ પણ રિસોર્ટમાં કોઈ ખાસ ચહલપહલ હોય એવું લાગતું નહોતું. ચોમાસું તો ગોવા માટે ઓફ સીઝન ગણાય એટલે સહેલાણીઓ ઓછા આવે. રિસોર્ટનો પણ સહેલાણીઓનાં અભાવે આળસી ગયો હોય એમ ફિક્સ સ્નેક્સ ચા-કોફી, આમલેટ,પૂરી-ભાજી, ટોસ્ટ વગેરેને રસોડામાંથી તૈયાર કરીને ટેબલ પર લાવવામાં પણ સ્લોથગતિ દાખવતો હતો. વળી, બુફે સર્વિસ ન હોવાથી એમના ભરોસે જ રહેવું પડે એમ હતું. નાસ્તો કોઈ ખાસ સ્વાદિષ્ટ હોય એવું નહોતું પણ અમારે બપોર સુધી ફરવાનાં જોમ અને જોશ રહે એટલે કરી લેવો જરૂરી હતો. 

ઉઘાડી લૂંટ જેવું ટેક્સીભાડું

નાસ્તો પતાવ્યો એટલે તરત જ રિસેપ્શન પર જઈને હોઠ પર લિપસ્ટિકનાં થોથરવાળી સ્ટાફરને ટેક્સીવાળાને બોલાવી લેવા કહ્યું. અહીં ગોવામાં જેની આંખોએ રોમાંસનું ઊંજણ અંજાયેલું નથી એવા કોઈને પણ ટેક્સીનાં ભાડાદર જોઇને તમ્મર ચઢી જાય. અમારે અહીંથી HOHO બસ પકડવા મિરામાર સર્કલ જવાનું હતું. ત્યાં સુધીનું ભાડું પૂછો તો અધધ ૧૮૦૦/- રૂપિયા. એમાં કોઈ કરતા કોઈ જ બારગેન નહિ. ટેક્સી ડ્રાઈવરોનું અહીં જબરું યુનિયન છે. વળી, નોર્થ ગોવા અને સાઉથ ગોવાની ટેક્સી અલગ. વન-વે પેસેન્જર જ લઇ શકાય. નોર્થ ગોવાનો ટેક્સી ડ્રાઈવર પોતાના પેસેન્જર્સને સાઉથ ગોવામાં ફક્ત ઉતારવા જઈ શકે. સાઉથથી પાછું નોર્થ એણે ખાલી ગાડીએ જ આવવું પડે. ગોવા અંગે જાતભાતની માહિતી પીરસનારા બ્લોગસ્ પર ક્યાંય એવું લખ્યું નથી કે અહીં આવતા પ્રવાસીઓને વેતરી નાખવા ટેક્સીચાલકો તૈયાર જ છે! એટલે મારા પ્રિય વાચકમિત્રો, તમે જો સપરિવાર ગોવા પ્રવાસે જવાના હો તો ગોવામાં ખાવા-પીવાનાં ખર્ચ કરતા ટેક્સીભાડાનું ખર્ચ પ્રવાસનું બજેટ ખોરવી ના નાખે એનું ધ્યાન જરૂરથી રાખજો.

HOHO બસમાં ઓહો અને હોહો!
ગોવાદર્શન માટે ઉત્તમ HOHO બસ 
HOHO બસ 
ટેક્સીચાલક આવી ગયો એટલે અમે ટેક્સીમાં ગોઠવાયા. રિસોર્ટની બહાર ટેક્સી પોઈન્ટ પર એણે રજીસ્ટરમાં એન્ટ્રી કરી, સિક્કો પડાવ્યો પછી જ અમારી ટેક્સી આગળ વધી. પોણા કલાકમાં મિરામાર સર્કલ પહોંચી ગયા. હજુ તો ટેક્સીમાંથી ઉતર્યા ત્યાં જ સામેથી લાલ રંગની અને જાતભાતનું ચિતરામણ કરેલી બસ આવીને ઉભી રહી. એ જ અમારી HOHO બસ. વિદેશમાં જેમ કેટલાક માણસોનાં આખા શરીર પર જાતભાત ટેટૂ ચિતરાયેલા હોય છે એમ બસની ઉપર બહારની તરફ ગોવાના પ્રસિદ્ધ કાર્ટૂનીસ્ટ મારિયો મિરાંડાના કાર્ટૂન્સ ચિતરેલા હતા (મિરાંડા વિશે વધુ વાત બીજા ભાગમાં આવશે). આ બસ ડબલડેકર તો નહોતી પણ બે ભાગમાં વહેચાયેલી હતી. આખી બસનાં આગળનાં અર્ધા ભાગમાં એ.સી. કેબિન હતી જેમાં બહાર ટાઢ-તાપ-વરસાદ હોય ત્યારે સહેલાણીઓ બેસી શકે, તો પાછળનો ભાગ હોડકા જેવો ઉઘાડો હતો. અહીં પણ બેઠકો હતી જેની પર બેસીને અથવા તો કઠેરાને અઢેલીને ઉભા ઉભા ગોવાદર્શન કરી શકે.  બસમાં CCTV, લાઉડસ્પીકર વગેરે સુવિધાઓ હતી. Do’s and Don’t પણ દરવાજે ચોડેલા હતા. અમે તો બહાર ખૂલ્લા ભાગમાં જ ગોઠવાયા અને ફોટોસેશન શરુ કર્યું. બસ ઉપડી એટલે થોડીવારે સમજાયું કે આનું નામ HOHO કેમ રાખ્યું હશે – બસ ઊછળકૂદ કરે એટલે આપણા મોંમાંથી હોહો નીકળી જાય! જોકે, ગોવાનાં રસ્તાઓ, રંગબેરંગી આલીશાન મકાનો, પિસાનાં ટાવર જેવી વિશિષ્ટ બાંધણીનાં મંદિરો, શુભ્રધવલ રંગનાં ચર્ચ, વૃક્ષો અને લતામંડપોની શોભા જોતા ઓહો પણ નીકળ્યા વગર રહે નહિ એ પણ એટલું જ સાચું. 

Dona Paula/દોના પોલા બીચ
દોના પોલા બીચ પરથી દેખાતું દ્રશ્ય  

હરિયાળી પાછળ દેખાતો દોના પોલા બીચ 
HOHO બસે અમને પોણા અગિયાર વાગે દોના પોલાનાં સર્કલ આગળ ઉતારી દીધાં. મેન્ટરે સૂચના આપી કે ૧૧:૩૦ સુધી અહીં ફરજો. પછી પાછું આ જ સર્કલે આવી જજો. આ જ અથવા બીજી HOHO  બસ આવશે એમાં ચડી જજો. અમને ઉતારીને બસ તો આગળ વધી ગઈ. સર્કલથી પાંચેક મિનીટ ચાલીને અંદર જઈએ એટલે બીચ સુધી પહોંચી જવાય. નાનકડો બીચ છે. તડકામાં સમુદ્રનું  પાણી ચળકચળક થાય છે. ગોગલ્સ પહેરેલા છે તો સારું છે નહીં તો આંખો અંજાઈ જાય એમ છે. સેલ્ફીથી ધરાયા એટલે અમે રેલીંગ આગળ ઉભા રહીને ફોટા પડાવ્યા. ફેરિયાઓની બીચ ફેસિંગ હાટડીઓ છે. ત્યાંથી મેં એક હેટ ખરીદી. અમે આમતેમ ટહેલતા હતા, ધ્યાની પણ પોતાની મસ્તીમાં ચાલતી હતી એવામાં ક્યાંકથી બે-ત્રણ કૂતરાં ભસતા ભસતા એને કરડવા ધસી ગયા ત્યારે લલિતભાઈ તરત જ હટ હટ કરતા કૂતરાંની સામે થઇ ગયા અને એમને ભગાડી મૂક્યા. મેં થોડે દૂરથી આ દ્રશ્ય જોયું એટલે મને પિતા-પુત્રીની કેમેસ્ટ્રી સમજાઈ. એક પિતાએ આફત સામે પડીને પુત્રીનું કેવું રક્ષણ કર્યું! ધ્યાનીબેન મોટા થશે અને કદાચ આ વાત વાંચશે ત્યારે એમને પિતા પર ગર્વ થાય એટલા માટે ય મારે આ વાત નોંધી લેવી જોઈએ. 

કોકમનું શરબત અહીં અનેક જગ્યાએ મળે છે. આપણે ત્યાં તેલનાં કેરબા હોય એવા વિવિધ સાઈઝનાં કેરબામાં પણ મળે અને શરબતવાળાને ત્યાં ગ્લાસ પણ મળે. મેં અને વિશાલે ટેસ્ટ માટે કોકમનું શરબત પી જોયું. એવું કંઈ એક્સ્ટ્રાઓર્ડીનરી ન લાગ્યું કે જીભને જલસો પડી જાય. 

મંગેશી મંદિર 
મંગેશી મંદિરની મેં પડેલી તસ્વીર 
૧૧:૩૦એ પાછા સર્કલ પર આવીને બસમાં ગોઠવાયા એટલે નેક્સ્ટ ડેસ્ટીનેશન આવ્યું મંગેશી મંદિર. ૧:૩૦ વાગ્યા સુધી અમારે અહીં જ સમય પસાર કરવાનો હતો. મંદિર સુધી લઇ જતી સડક પર બન્ને બાજુ હાટડીઓ જેમાં ફળફળાદી-પુજાપો તો બરાબર પણ આકર્ષક બોટલ ઓપનર્સથી માંડીને ગોવાનાં દ્રશ્યો ચીતરેલી ટી-શર્ટસ પણ મળે. વિશ્વામિત્રને ચળાવતી મેનકાની જેમ આ હાટડીઓ અમારું ધ્યાન ચળાવતી હતી પણ અમે મહામહેનતે મનને કાબૂમાં લેતા પહેલા મંગેશી મંદિરનાં દર્શન અને પછી બીજું બધું જોવાનું નક્કી કર્યું.

મારીઓ મિરાંડાએ દોરેલો મંદિરનો સ્કેચ 
મારિયો મિરાંડાનાં સ્કેચમાં જોયેલું મંગેશી મંદિર અત્યારે આંખ સામે જોઇને જે આનંદ થયો એનું વર્ણન શબ્દોમાં ન થઇ શકે. ગોવાનું આ સુપ્રસિદ્ધ મંદિર છે લગભગ સાડા ચારસો વર્ષ જુનું છે. મંગેશ એટલે શંકર ભગવાનનું એક સ્વરૂપ. ઈ.સ. ૧૫૬૦ની આસપાસ પોર્ટુગીઝોએ ગોવામાં ધર્માન્તરણ કરાવવાની શરૂઆત કરાવી ત્યારે કુશસ્થલી/Cortalimનાં ગૌડ સારસ્વત બ્રાહ્મણો શિવલિંગને અહીં મંગેશી ગામે લઇ આવ્યા જ્યાં હજુ હિંદુ રાજાનું શાસન હતું. ‘મેલોડી ક્વીન’ લતા મંગેશકર અને એમનો પરિવાર મૂળ તો આ મંગેશી ગામનો. પિતા દીનાનાથ મંગેશકરનો જન્મ અહીં મંદિરનાં પૂજારીને ત્યાં થયો હતો. એમની અટક આમ તો અલગ હતી પણ પછી દીનાનાથજીએ મંગેશી ગામની ઓળખરૂપ મંગેશકર અટક અપનાવી લીધી.  મંદિરમાં આવ્યા પછી ખબર પડી કે દૂરથી પિસાના ટાવર જેવા વિશિષ્ટ બાંધણીના ટાવર દેખાય છે એ તો દીપમાળ  અથવા દીપસ્તંભ છે. આ મંદિરનો દૂરથી દેખાતો સાત માળનો દેદીપ્યમાન દીપસ્તંભ મંદિરની ઓળખ બની ગયો છે એમ કહેવામાં કોઈ અતિશયોક્તિ નથી.         

ફ્રુટડીશ પર આક્રમણ!
જોતાંવેંત આરોગવાનું મન થઇ જાય એવી કલરફૂલ ફ્રુટડીશ!

મંદિરમાં દર્શન કરીને અમે હાટડીઓ પાસે આવીને બધું જોવા લાગ્યા. એક જગ્યાએ રસ્તાને કિનારે ફણસનું ઝાડ હતું અને એની પર જથ્થાબંધ ફણસ બેઠેલા હતા. કુતુહલવશ નજીક જઈને જોયા પછી એના ફોટા પાડ્યા. હવે પેટમાં કકડીને ભૂખ લાગી હતી એટલે ફ્રુટડીશ વેચતી હાટડી તરફ જ ધસી ગયા. કોંકણપ્રદેશ ત્યાંના ફ્રુટ્સ માટે જાણીતો છે. દર વર્ષે અહીં પણજી અને મડગાંવમાં ત્રણેક દિવસનો ફ્રુટ ફેસ્ટીવલ થતો હોય છે. ફેસ્ટીવલમાં તો ન જઈ શકાય પણ ફ્રુટ્સ તો ગમેત્યારે ખાઈ જ શકાય ને! અમને હાટડીવાળાએ પાનનાં પડિયા પર કેરી, નારંગી, પપૈયું, અનાનસ, કાકડી, કમરખ અને નારંગી જેવી જ પણ ગુલાબી રંગની પેશીઓ ધરાવતું ફળ મૂકીને પડિયો પકડાવ્યો. મને તો પેલા નારંગી રંગની પેશીઓ ધરાવતા ફળમાં રસ પડ્યો એટલે એની ‘એક્સક્લુસીવ’ ડીશ પણ લીધી. એ ફળનું નામ પૂછીને લખ્યું પણ હતું પણ અત્યારે જડતું નથી! 

Saturday, November 10, 2018

ગોવા પ્રવાસ: ચલ મન ગોવા જોવા (ભાગ-૩)

રિસોર્ટમાં પ્રવેશ 
કોકોનટ ગ્રુવઝ 
કોકોનટ ગ્રુવઝમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે રિસેપ્શન કાઉન્ટર પર લિપસ્ટિકથી લથપથ હોઠવાળી સ્ટાફરે ખરાઈ માટે આધારકાર્ડ માંગ્યું. એ તો ઠીક પણ જયારે એણે કહ્યું બધાંનાં આધાર જોઇશે ત્યારે લલિતભાઈ બગડ્યા. બધાંનાં આધાર ક્યાંથી હોય? અને રિસોર્ટનાં નિયમમાં પણ એક જ જણનું લખ્યું છે. અમારા બધાંનાં ભવા તણાયેલા જોઇને એણે નમતું જોખ્યું. લલિતભાઈનો પરિવાર એક રૂમમાં અને હું, વિશાલ અને તુષાર બીજા રૂમમાં. રૂમમાં જઈને અમે પહેલું કામ ચા-નાસ્તો મંગાવવાનું કર્યું. ફોનની બાજુમાં જ મેનુકાર્ડ હતું. જોયું તો મોટા ભાગનું સી-ફૂડ હતું અને વેજ ઓપ્શન્સ તો સાવ નગણ્ય હતા. વળી, આઈટમ વેજ. છે કે નોન-વેજ. એ દર્શાવતો માર્કો પણ મેનુકાર્ડમાં મુક્યો નહોતો એટલે ખબર કેમ પડે કે ફલાણું કે ઢીકણું બેમાંથી કયું છે! વેજ પકોડા અને ક્લબ સેન્ડવીચ મંગાવી.

વિશાલની ચંપી
કોકોનટ ગ્રુવઝની અમારી રૂમનું અંદરનું દ્રશ્ય  
રૂમમાં આવ્યા પછી મોટે ભાગે બધાં ‘ફ્રેશ’ થવાનું કામ કરે. રૂમમાં કોમન ટોઇલેટ-લેટરીન કોમન. ફ્રેશ થવા એક જણ જાય તો એટલી વાર બન્ને એંગેજ રહે. વળી, રિસોર્ટમાં તો બાથરૂમ એટલે બાથટબ. ડોલ કે ટમ્બલર હોય નહિ. ફૂવારા સ્નાન કરી લેવાનું. ગરમ પાણી માટેનું ગીઝર ક્યાંય દેખાયું નહિ એટલે એટેન્ડટને બોલાવ્યા તો એણે સ્વીચ બતાવી અને નળનું મીકેનીઝમ પણ બતાવ્યું. કેટલાક જણાં ફ્રેશ થવા જાય અને ગયા હોય એના કરતા ય ભયંકર હાલતે બહાર નીકળે! જેમકે, અમારો વિશાલ. સૌથી પહેલા નાહવા તો ગયો, પણ બહાર નીકળ્યો તો માથાનો દુઃખાવો લઈને નીકળ્યો. આમ તો મારો મૂળ વ્યવસાય ભણાવવાનો, પણ એ સિવાયની કેટલીક આવડતો પણ મારામાં ભરેલી પડી છે. સરકારે ‘કૌશલ્ય વિકાસ’ પર જોર મૂકવાનું શરુ કર્યું એ પહેલાથી જ સિમેન્ટ-રેતીનો માલ બનાવવો, કડીયાકામ કરવું, ચૂનો ફોડીને ઘર ધોળવું, શાકભાજી પરખ કરીને ખરીદવા, માથામાં તેલચંપી કરવી વગેરે કૌશલ્યો મને સિદ્ધહસ્ત છે. એટલે મેં મિત્રતાભાવે વિશાલનું માથું ઉતારવાનું બીડું ઝડપી એને ચંપી કરી આપી. એનું માથું ઉતરી ગયું. દરમ્યાન રૂમમાં આવેલી ચા ઠરી રહી છે એ તો અમે ભૂલી જ ગયા હતા. કીટલીને વારાફરતી સ્પર્શ કરીને અમે નક્કી કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે ગરમ છે કે નહિ! ચા સાવ ઠરી ગઈ હતી એવો મત પડ્યો એટલે એટેન્ડન્ટને બોલાવીને ફરી ગરમ કરાવીને જ જંપ્યા. 

દરિયાલાલનાં દર્શન 
દરિયાલાલ 

રેસ્ક્યુગાર્ડ સાથે લલિત ખંભાયતા 
રૂમની ફ્રેંચ વિન્ડોની બહાર આવીએ એટલે દરિયાનો ઘૂઘવાટ સંભળાય. રિસોર્ટની પાછળ જ પ્રાઈવેટ બીચ છે. લલિતભાઈ, હું અને વિશાલ રિસોર્ટની પાછળ ક્યાંથી બીચ સુધી જવાય છે એ જોઈ આવ્યા. બધા તૈયાર થઇ ગયા એટલે રૂમ લોક કરીને દરિયાલાલનાં દર્શને ઉપડ્યા. રિસોર્ટની પાછળ નાનકડી કેડી પર ચાલીને સહેજ આગળ જઈએ કે ‘પ્રાઈવેટ પ્રોપર્ટી’ લખેલું પાટિયું અને પેલી જૂની અને જાણીતી ‘No Trespassing’ લખેલી સૂચના વંચાઈ અને રેતીનો પટ શરુ થતો દેખાયો. અહીં અર્ધો ડઝન કૂતરાઓ રેતીમાં સંધ્યાસ્નાન કરી રહ્યા હતા. એમને છંછેડયા વગર અમે પસાર થઇ ગયા અને સહેજ ઢાળ ઉતર્યા ત્યાં તો દરિયો હાથવગો! લગભગ દસેક વર્ષે દરિયો જોયો. ક્ષિતિજપર્યંત નજરો પહોંચે ત્યાં પાણી જ પાણી. બીચ પર એકલદોકલ વ્યક્તિ સિવાય કોઈ નહોતું. ઉછળતા મોજાં કિનારા સુધી આવતા ફીણ ફીણ થઇ જતા હતા. રેતીમાં નામ લખ્યું તો ઉચું મોજું આવતા ધોવાઈ ગયું. દરિયાને લક્ષમાં રાખીને લખાયેલા હિન્દી ગીતો યાદ આવી ગયા. ફોટોગ્રાફી કરી રહ્યા હતા ત્યારે એક રેસ્ક્યુગાર્ડ આ બાજુ આવ્યા. એમણે અહીં એક લાલ ઝંડીવાળો ફ્લેગપોસ્ટ ખોડી રાખેલો એ ઉતાર્યો. જોડે વોકીટોકી પણ હતી. સવારે ફ્લેગપોસ્ટ લગાવે, સાંજે લઇ લે. સાંજ પછી દરિયામાં પડો તમારા જોખમે!

ડિનર માટે પદયાત્રા! 

ગોવાનીઝ સ્પેશિયાલીટી વેજ શાગુતી 
દરિયાકિનારે આનંદપ્રમોદ કર્યા પછી પેટમાં બિલાડાં બોલવા લાગ્યા હતા. રિસોર્ટ પર તો કંઈ વેજ ઓપ્શન્સ હતા નહિ એટલે ગૂગલ પર નજીકમાં કઈ સારી વેજ રેસ્તરાં છે એ શોધવા લાગ્યા. Spice Studio કરીને નજીકમાં એક રેસ્તરાં હતી. જોકે ‘નજીક’ એટલે વીસેક મિનીટ ચાલવું પડે એટલા અંતરે. અમારી રિસોર્ટ અંતરિયાળ હતી. બહાર જવા કાર્ટની સુવિધા નહિ. પદયાત્રા કરવા સિવાય છૂટકો નહોતો. બાહર નીકળ્યા ત્યાં અંધારુંઘોર. મોબાઈલની બેટરીનો સહારો લેવો પડ્યો. ખાસ્સા આગળ જઈને સડકને કિનારે ઉભેલી આમલેટની લારી પર પૂછ્યું તો રસ્તો બતાવ્યો. જોકે ગમ્મત એ વાતે થઇ કે અમે શોધ કરી રહ્યા હતા Spice Studioની પણ જે રેસ્તરાં આમલેટની લારીવાળાએ બતાવી એ Spice Lemon નીકળી! કકડીને ભૂખ લાગી હોય તો નામમાં શું બળ્યું છે - What’s there in name?, હેં? મેનુ જોવા લલિતભાઈએ મને મોકલ્યો. જો મેનુ જોઇને – અને ભાવ પણ જોઇને – મનમાં ઈમોશન જાગે એમ હોય તો ઈશારાથી બહાર ઉભેલા સૌને મારે બોલાવી લેવાના હતા. વેજ વિકલ્પો હતા, ખાસ તો અહીંની ગોવાનીઝ સ્પેશ્યાલીટી એવું વેજ. શાગોતી હતું. ઈશારો થઇ ગયો એટલે સૌ અંદર આવી ગયા. 

Spice Lemonમાં છાશનાં મોંઘેરા સબડકા!

૧૦૦/- રૂપિયાનો છાશનો ભવ્ય ગ્લાસ! 
સૌએ મેનુ જોઇ લીધું એટલે ઓર્ડર લખાવી દીધો – વેજ. શાગોતીની સાથે શાહી પનીર, પાપડ, છાશ, તવા રોટી. અમે વાતે વળગ્યા પણ ઘણીવાર થઇ છતાં ટેબલ પર કંઈ કાંદો ય પીરસાયો નહિ એટલે ઉભા થઈને કહેવા જવું પડ્યું કે ભાઈ, પાપડ તો આપતો થા કટકબટક કરવા. પણ બધું ભેગું જ આવ્યું. ફુદીના-જીરુંથી તરબતર છાશ તો જ્યૂસ કે શેકનો પ્યાલો હોય એવા ભવ્ય પ્યાલામાં આવી. જોડે ડિઝાઈનર સ્ટ્રો પણ ખરી. જમવાનું સ્વાદિષ્ટ હતું અને રોટલીઓ તો પોચી અને ગરમાગરમ. સૌએ મજાથી ખાધું-પીધું. પણ બિલ આવ્યું ત્યારે અમારા હોશ ઉડી ગયા. જે છાશનાં અમે ઘૂંટડે ઘૂંટડે વખાણ કરતાં થાકતા નહોતા એ છાશનાં એક ગ્લાસનો ભાવ હતો અધધ ૧૦૦/- રૂપિયાઆઆઆ! બિલનો ૧/૩ હિસ્સો તો આ છાશમાં જ રોકાયેલો હતો! કહેવત તો ‘દૂધનો દાઝ્યો છાશ પણ ફૂંકીને પીએ’ એવી છે પણ છાશ આ રીતે દઝાડી દેશે એ ખબર નહોતી. મેનુમાં આપણે બહુ તો સબ્જીનાં ભાવ જોઈએ, છાશનાં ભાવ થોડા જોઈએ? આમ, ‘ગોવામાં છાશ મોંઘી હોય છે’ એ અનુભવ અમે પૈસા આપીને મેળવ્યો. 

રૂમમાં પાછા આવ્યા ત્યારે ૯:૩૦ થઇ ગયા હતા. આવતીકાલે ક્યાં જવું છે એ બેસીને નક્કી કર્યું. લલિતભાઈએ HoHo બસનો વિકલ્પ સુઝાડ્યો. દિલ્હી અને ગોવામાં પરિવહન વિભાગ દ્વારા સાઈટસીઈંગ માટે સરસ મજાની ડબલ ડેકર એમાંય ઉપલો ડેક તો ખૂલ્લો હોય એવી બસો ચલાવાય છે. ગૂગલ પર શોધતાં જોયું કે પર્યટન ભવન, પંજીમથી ગોવા સાઈટસીઈંગની HOHO બસ રોજ સવારે ૧૦:૩૦ સુધી ઉપડે છે. ત્રણ-ચાર રૂટ્સ છે એમાંથી ૩૦૦/- રૂપિયામાં સાઉથ-સેન્ટ્રલ ગોવાવાળો રૂટ ફરવાનું નક્કી કર્યું. પછી લલિતભાઈ એમના રૂમમાં ગયા અને તુષાર લેપટોપ પર કામમાં પરોવાયો. મને અને વિશાલને તો પથારીમાં સૂતાવેંત જ ઊંઘ આવી ગઈ.