Thursday, March 7, 2013

The Dungeon/ ભૂગર્ભ બંદીખાનું

Dungeon /ભૂગર્ભ બંદીખાનું (પ્રતીકાત્મક તસ્વીર)

તો આ તે જગ્યા છે જે આપણા પૂર્વજોએ મનુષ્ય માટે બનાવી છે!
આ જ આપણી સામું દ્રોહ કરતાં આપણા જ લાચાર ભાઈ – સાવ જ નિર્દોષ, કદાચ – અને ગુનેગાર હોય તો ય શું? – પ્રતિ આપણી પ્રેમ અને ડહાપણની પ્રક્રિયા છે?
શું આ જ એકમાત્ર ઉપચાર છે? ઓ દયાળુ પ્રભુ!
પ્રત્યેક વિશુદ્ધ અને નૈસર્ગિક ઝરણું સુકાઈ જાય છે
The Dungeon/ભૂગર્ભ કેદખાનું
અજ્ઞાન અને કાળઝાળ ગરીબીને કારણે,
તેની શક્તિઓ તેનાં ચિત્તમાં દબાઈ રહે છે, અને ત્યાં બંધિયાર અને દૂષિત બને છે; જ્યાં સુધી તે વિષમાં પલટાઈ ન જાય ત્યાં સુધી
તે તેની પર પ્લેગને કારણે શરીર ઉભરી આવતાં ધ્રુણાસ્પદ ડાઘની જેમ હૂમલો કરે છે,
અને પછી આપણે પેલાં કોઠે પડી ગયેલાં ડહાપણને સાદ દઈએ ---
અને આ જ જાણે કે શ્રેષ્ઠ ઉપચાર છે! અગવડિયું અને મિત્રહીન એકાંત, કણસાટ અને રુદન,
અને ચીચુડાટનાં અવાજો સાથે દીવાબત્તીનાં ભેંકાર અજવાશની બાજુમાં ઉભેલાં અને બંદીખાનાનાં બાફ અને ધ્રૂમસેરો પછીતે દેખાતાં કરડા ચહેરાઓ! તો એ આમ ચોગમ અનિષ્ટ તત્વોથી ઘેરાયેલો છે, જ્યાં સુધી તેનો  માંહ્યલો પોતાનું સત્વ ગુમાવી ન બેસે અને આવાં વિકૃતિભૂત દ્રશ્યોથી આશાહીન વિકારને ન પામે!




ઓ કુદરત! તારી અન્ય કરામતની સાથે આ તારા સ્થાનભ્રષ્ટ અને વ્યાધિગ્રસ્ત બાળકને પણ ઉગાર: તું એની પર મૃદુ ઉર્જાનો અભિષેક કર:
તારાં ખુશનુમા રંગો, સુંદર સ્વરૂપો, અને પ્રસરતી મહેક,
તારા વનપ્રદેશો, શાંત સમીરો અને સલીલોની બંદીશો સંભળાવ
કે જ્યાં સુધી તેનો ઉદ્વેગ ન થાય શાંત, અને રહી ન શકે તે 
કઠોર અને કર્કશ જણસ 
આ સર્વવ્યાપી નૃત્ય અને સંગીતધારાની મહીં.
પણ, અશ્રુઓ વહાવીને, પુનઃપ્રાપ્તિ કરે તેનાં માર્ગની,
ક્રોધક્રાંત એવો તેનો આત્મા ઉપચાર પામે અને પ્રાપ્ત કરે ખોરવાયેલો લય 
પ્રેમ અને સૌંદર્યનાં સુકોમળ સંસ્પર્શ દ્વારા.

--- સેમ્યુઅલ ટેલર કોલરિજ 
મૂળકાવ્ય: The Dungeon 

Coleridge/કોલરિજ 
And this place our forefathers made for man !
This is the process of our Love and Wisdom,
To each poor brother who offends against us--
Most innocent, perhaps--and what if guilty ?
Is this the only cure ? Merciful God !
Each pore and natural outlet shrivell'd up
By Ignorance and parching Poverty,
His energies roll back upon his heart,
And stagnate and corrupt ; till chang'd to poison,
They break out on him, like a loathsome plague-spot ;
Then we call in our pamper'd mountebanks--
And this is their best cure ! uncomforted
And friendless Solitude, Groaning and Tears,
And savage Faces, at the clanking hour,
Seen through the steams and vapour of his dungeon,
By the lamp's dismal twilight ! So he lies
Circled with evil, till his very soul
Unmoulds its essence, hopelessly deform'd
By sights of ever more deformity !


With other ministrations thou, O Nature !
Healest thy wandering and distemper'd child :
Thou pourest on him thy soft influences,
Thy sunny hues, fair forms, and breathing sweets,
Thy melodies of woods, and winds, and waters,
Till he relent, and can no more endure
To be a jarring and a dissonant thing,
Amid this general dance and minstrelsy ;
But, bursting into tears, wins back his way,
His angry spirit heal'd and harmoniz'd
By the benignant touch of Love and Beauty. 





વિદ્યાપીઠ લાયબ્રેરીનાં ન્યુઝપેપર રીડીંગ સેક્શનમાં વિતાવેલો એક કલાક

આમ તો લોકો લાયબ્રેરીનાં ન્યુઝપેપર રીડીંગ સેક્શન (આ રૂપાળું નામ 'અમે' આપ્યું છે)માં ન્યુઝપેપર્સ વાંચવા જતાં હોય છે પણ હું અનાયાસે ત્યાં લોકોને 'વાંચવા' જઈ ચડ્યો. આમ, તો વિદ્યાપીઠ ગ્રંથાલયમાં રીડીંગ સેક્શન અને ન્યુઝપેપર રીડીંગ સેક્શન જુદાં-જુદાં હોવાં છતાં ઘણાં પાસે-પાસે છે એટલે કદાચિત કોઈ યુધ્ધમાં બે સેનાઓ લડાઈ પર ઉતરી હોય ત્યારે કોઈ નવોસવો સૈનિક પોતે કંઈ સેનામાં છે તેની વિમાસણમાં પડી જાય કંઇક એનાં જેવું જ મારી સાથે થયું.અને આમ પણ હું જોડે કાફકાની 'ટ્રાયલ' લઈને ગયેલો અને મારે જગ્યા જોઈતી હતી રીડીંગ સેક્શનમાં પણ જેમ એક પક્ષ ટીકીટ ન આપે તો ટીકીટપિપાસુ ઉમેદવારને અન્ય પક્ષની ટીકીટ પરથી ચૂંટણી લડવામાં જરાય વાંધો હોતો નથી તેમ મેં તો ન્યુઝપેપર રીડીંગ સેક્શન ભણી પ્રયાણ કર્યું.


ગુજરાત વિદ્યાપીઠ પ્રવેશદ્વાર 
અહીં પડેલાં 'કચ્છમિત્ર', 'મુંબઈ સમાચાર' , 'DNA ભાસ્કર', 'The Hindu' વગેરે ઉથલાવ્યા...શોધવાથી આપણે જેને 'ન્યુઝ' કહીએ એ પદાર્થ અલ્પમાત્રામાં મળી પણ આવ્યો. પછી મેં મારી આજુબાજુ જોયું. આ આશ્રમરોડની બાહરી અને ફાની દુનિયાથી તદ્દન અલિપ્ત હોય એવાં પુણ્યશાળી આત્માઓ મારી ચોતરફ હતાં. તેઓ વર્તમાનપત્રોનાં પૃષ્ઠો એટલી તો જીજ્ઞાસા અને કુતુહલથી ફેરવતાં જતાં જાણે કે તેઓ અરીસામાં ખુદનાં પ્રતિબિંબને ન શોધતાં હોય! રીડીંગ સેક્શનમાંથી અહીં ધામા નાખવામાં હું કંઈ એકલો ન હતો. શાળા-કોલેજનાં વિદ્યાર્થીઓ અહીં स्वाध्यायात् मा प्रमद | એવાં તૈતરીય ઉપનીષદનાં મંત્રનું અનુસરણ કરી રહ્યાં હોય એવો ભાસ થઇ રહ્યો હતો. પણ નજીક જઈને જોતાં ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ 'લીબર્ટી' મેગેઝીનનું ઓઠું લઈને મોબાઈલ પર રમત રમી રહ્યાં હતાં અથવા કાલિદાસનો વિરહી યક્ષ તેની પ્રિયતમાને વાદળ દ્વારા પોતાનો પ્રેમસંદેશ મોકલાવે છે તેમ SMS સંદેશાઓની સુલભ સેવા દ્વારા તેઓ પોતાની પ્રિયતમાઓને સંદેશા પાઠવી રહ્યાં હતાં...કદાચ ૨૧મી સદીમાં આ પ્રવૃતિને જ 'સ્વાધ્યાય' કહેતાં હશે!



ખેર, મારી બાજુમાં એક પ્રૌઢ સજ્જન આવીને બેઠાં. તેમણે હાથમાં પેન રાખીને 'કચ્છમિત્ર' પલોટવા માંડ્યું. બે મિનિટમાં ખેલ પૂરો કરી એ પેપરનાં પહેલાં પાને ૪/૨ એવી ભેદી નિશાની કરી. પછી એમણે 'મુંબઈ સમાચાર' ને ઝપેટમાં લીધું. એને ધમરોળ્યા પછી તેની પર પહેલાં પાને ૫/૨ એવી નિશાની કરી. હવે 'સત્ય સમાચાર' કે એવું જ કંઇક ભેદી નામ ધરાવતું પેપર એમને હાથે ચડ્યું. એ વાંચ્યાં પછી એમણે ૭/૨ એવી નિશાની કરીને પોતાની અટક કાગળ પર 'બારોટભાઈ' લખીને ઉતારી. અને તેઓ બીજાં છાપાઓ ભણી વળ્યા. હું વિમાસણમાં પડ્યો. મને થયું આ આંકડાઓનો શું અર્થ થતો હશે? ૪/૨ લખેલાં છાપાં પર જોતાં જણાયું કે આ ચોથી તારીખનું છે. ઓહ! ગડ બેઠી. ભાઈને પોતે 'પતાવેલું' જે-તે અખબાર કંઈ તારીખનું છે એ લખવાની ટેવ હશે. કદાચ આ ભાઈને 'જન્મનો દાખલા' કે 'ડેથ સર્ટીફીકેટો' ફાડવાનું તો કામ નહિ હોય ને? અરે ! અરે! પણ આ ૭/૨ નો શું અર્થ કરવો. આજે તો ૬/૨ છે. કદાચ 'સત્ય સમાચાર' નાં સમાચારો આવતીકાલે સાચાં પડશે એવો?

મેં પછી તો મારી નવલકથા ખોલીને વાંચવા માંડ્યું. ત્યાં જ બાજુમાં એક ભાઈ આવીને બેઠાં. એમનાં હાથમાં 'ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ' એવું પુસ્તક હતું. ખોલ્યું. એમાં 'આનંદશંકર ધ્રુવ' અંગે વાંચવાનું કરતા ન કરતા તેમણે તો આનંદશંકર પર જ પોતાનું માથું ઢાળી દીધું! હું તો ખુશ થયો કે ચાલો, ગુજરાતી સાહિત્યનાં ઇતિહાસથી કોઈકને વર્તમાનમાં તો દેવોને ય દુર્લભ એવી નિંદ્રા અને આરામ તો મળે છે!

થોડી વાર મેં આમ વાંચ્યું હશે અને પછી તો હું પણ કંટાળ્યો અને ઘરે આવતો રહ્યો. પણ ન્યુઝપેપર રીડીંગ સેક્શનમાં 'વાંચવા' બેઠેલાં લોકોને જ 'વાંચવાની' ખરેખર મજા આવી ગઈ.



મુલાકાત લીધાં તારીખ: ફેબ્રુઆરી ૬ 

ઇશોપનિષદનો પ્રથમ શ્લોક 'ઇશાવાસ્યમ ઇદમ સર્વમ' સમજાવતાં ઉમાશંકર જોષી





(YouTube પર ગુજરાતી ભાષાનાં  ઉમદા કહી શકાય તેવાં કવિ સ્વ. ઉમાશંકર જોષીની
 ફક્ત એક જ વિડીયો ઉપલબ્ધ છે અને તે આ)

Tuesday, March 5, 2013

The Nightingale: A Conversation Poem'/ નાઈટીંગલ: એક સંવાદ કાવ્ય


આજે તો એમ.એ. સેમ-૨નાં વિદ્યાર્થીઓને કોલરિજની 'The Nightingale: A Conversation Poem' ભણાવવાની મજા આવી.વર્ગમાં હું કવિતાનું આરોહ-અવરોહ સાથે થોડુંક પઠન કરતો હોઉં અને વચ્ચે વચ્ચે અટકીને પઠન કરેલાં અંશોની સમજૂતી ગુજરાતીમાં રજૂ કરું. કોલરિજ એટલે અંગ્રેજી સાહિત્યમાં 1798-1832 સુધીનાં Romantic Age તરીકે ઓળખાતા યુગનો ઉમદા કવિ. વર્ડ્સવર્થ સાથે મળીને Lyrical Ballads નામનો કાવ્યસંગ્રહ તેણે બહાર પાડ્યો હતો. અફીણના નશામાં આ કવિએ પોતાનાં કાવ્યોનું સર્જન કર્યું છે: Kubla Khan, Rime of the Ancient Mariner, Christabel. મોટા ભાગની કવિતાઓ ખંડિત સ્વરૂપમાં છે. એમાં થતું એવું કે નશામાં કોલરિજને જે આખ્ખેઆખ્ખી કવિતાનું 'દર્શન' થતું તે બધું કાગળ પર અંકિત કરતી વખતે વચ્ચે જો કોઈ કારણસર વિરામ પડે કે ખલેલ પડે તો એ દર્શન અદ્રશ્ય થઇ જતું અને બસ કવિતા એટલેથી અટકી જતી. રોમેન્ટિક એજનાં મોટા ભાગનાં કવિઓ અને લેખકો - Wordsworth, Byron, Shelly, Keats, De Quinecey અફીણી કે ગાંજો-ચરસના બંધાણી હતાં! એમનાં માટે તે Escapism હતું.

ખેર, હવે કવિતા પર આવીએ:

આ કવિતા એક 'સંવાદ' છે જેમાં કવિ કોલરિજ પોતે પોતાનાં મિત્ર વર્ડ્ઝવર્થ અને તેની બહેન ડોરોથીને ઉદ્દેશીને 'Nightingale' પક્ષી અંગે વાત કરે છે. આ ત્રણેય જણા રાતનાં સમયે એક શાંત ઝરણા પર બનાવેલાં શેવાળથી આચ્છાદિત પુલ પર આવીને ઉભાં છે. નીરવ શાંતિ છવાયેલી છે.તારાઓ ઝાંખા પ્રકાશમાં ટમટમી રહ્યાં છે:

કોલરિજ, વર્ડ્ઝવર્થ અને ડોરોથી 
Come, we will rest on this old mossy bridge!
You see the glimmer of the stream beneath,
But hear no murmuring: it flows silently.
O'er its soft bed of verdure. All is still.

એકાએક Nightingal પક્ષીનો મધુર અવાજ કાને પડે છે. કોલરિજ તેમને Nightingale પક્ષીને ‘વિષાદનાં ગીતો ગાતું પક્ષી’ કેમ ગણવામાં આવે છે તેની વાત માંડે છે. કોઈક હ્રદયભગ્ન અને ખિન્ન માણસ કોએકવાર જંગલમાં અંધારી રાત્રે આ નાઈટીન્ગલનું ગીત સાંભળે છે અને તેને એમ લાગે છે કે પોતાનાં હ્રદયનો વિષાદ આ પક્ષીનાં ગીતમાં પડઘાય છે. બસ પછી તો કવિઓએ આ પક્ષીનું ગીત વિષાદપૂર્ણ/ Melancholy ગણાવ્યું છે:

But some night-wandering man whose heart was pierced
With the remembrance of a grievous wrong,
Or slow distemper, or neglected love,
(And so, poor wretch! filled all things with himself,
And made all gentle sounds tell back the tale
Of his own sorrow) he, and such as he,
First named these notes a melancholy strain.
And many a poet echoes the conceit;

કોલરિજ અણગમો વ્યક્ત કરે છે કે જો તે કવિઓએ ધ્યાનથી નિરીક્ષણ કર્યું હોત તો તેઓ કુદરતની સુંદરતાના ગીતો રચી શક્યા હોત પણ અફસોસ કે આજ કાલ તો મોટા ભાગનાં યુવાન કવિઓ કવયિત્રીઓનો મોટા ભાગનો સમય Ball-room અને hot theaters માં પસાર થાય છે:

And youths and maidens most poetical,
Who lose the deepening twilights of the spring
In ball-rooms and hot theatres

આવાં કટાક્ષ પછી કોલરિજ કહે છે કે આવાં લોકોની વચ્ચે આપણે ત્રણ તો કુદરતનાં વૈભવના ખરા ચાહકો છીએ અને આપણે આ Nightingaleનાં ગીતને ઉલ્લાસપૂર્ણ ગણી શકીએ છે:

My Friend, and thou, our Sister! we have learnt
A different lore: we may not thus profane
Nature's sweet voices, always full of love
And joyance!

ત્યારબાદ કોલરિજ તેમને એક ખંડિયર કિલ્લાની બાજુમાં આવેલી વૃક્ષવાટિકા અંગે વાત કરે છે કે જ્યાં રાત્રિના સમયે ઘણાબધા Nightingale પક્ષીઓ મીઠું મીઠું ગાતાં જોવાં મળે છે – murmurs musical અને swift jug jug. જો કોઈ વ્યક્તિ ઘડીક આંખ બંધ કરીને ઉભી રહે તો તેને તો આ બધું સ્વપ્નવત જ લાગે. અહીં કવિ એક લાવણ્યમયી કન્યાને જુએ છે જે કિલ્લાની નજીક રહેતી હોય છે અને આ પક્ષીનાં ગીત માણવા માટે રાત્રે અહીં આવતી હોય છે.

અંતે, કોલરિજ કહે છે કે “ચાલો, ઘણો સમય આપણે આ રીતે ઉલ્લાસમાં વ્યતીત કર્યો. હવે ઘરભણી પ્રયાણ કરીએ.” સૌ છૂટા પડે તે અગાઉ કોલરિજ તેમને પોતાનાં નાના બાળક વિષે જણાવે છે કે પોતે કેવી રીતે આ બાળકને કુદરત પ્રત્યે અભિમુખ કર્યું છે અને બાળક પોતે પણ કુદરતનું મિત્ર બનવા ઈચ્છે છે. આ બાળકને હજુ તો વાચા ફૂટી નથી પણ તેનામાં અંતર્ચેતના ઘણી છે. તે શુક્રનાં તારાને બરોબર પિછાણે છે. કોલરિજ એક પ્રસંગ કહે છે કે એક સમયે બાળકને નિંદ્રા નથી આવતી ત્યારે પોતે તેને તેડીને ઘરનાં આંગણામાં જાય છે. અને બાળકનો ધલવલાટ આકાશમાંનાં ચંદ્રને જોઈને શમી જાય છે. ચંદ્રના સોનેરી પ્રકાશમાં કોલરિજ તેની આંખમાં તગતગી રહેલાં આંસુઓને ચળકતા જુએ છે.તે ઈચ્છે છે કે તેનાં પુત્રમાં કુદરત પ્રત્યેનો આવિર્ભાવ વધતો રહે અને તે કુદરતને વિષાદ નહિ પણ ઉલ્લાસ સાથે જોડી શકે:

My dear babe,
Who, capable of no articulate sound,
Mars all things with his imitative lisp,
How he would place his hand beside his ear,
His little hand, the small forefinger up,
And bid us listen! And I deem it wise
To make him Nature's play-mate. He knows well
The evening-star; and once, when he awoke
In most distressful mood (some inward pain
Had made up that strange thing, an infant's dream)
I hurried with him to our orchard-plot,
And he beheld the moon, and, hushed at once,
Suspends his sobs, and laughs most silently,
While his fair eyes, that swam with undropped tears,
Did glitter in the yellow moon-beam! Well!
It is a father's tale: But if that Heaven
Should give me life, his childhood shall grow up
Familiar with these songs, that with the night
He may associate joy. Once more, farewell,
Sweet Nightingale! once more, my friends! farewell.

The Foster-Mother's Tale/પાલક માતાની વાર્તા

પુસ્તકનાં કવરપેજ પર  કોલરિજનું પોટ્રેટ  
સેમ્યુએલ ટેલર કોલરિજની 'The Foster-Mother's Tale' નામની કવિતા એમ.એ. સેકન્ડ સેમેસ્ટરમાં ભણાવી. આ કવિતા અંગે કવિતા સિવાય કશી જ અન્ય આધારસામગ્રી ઉપલબ્ધ નથી. અને વળી છોગામાં મેં જે કવિતાનાં વર્ઝન પર કામ કર્યું એમાં કામ કરતાં જોવામાં આવ્યું તો નર્યા ડખા જ હતાં એટલે ગૂગલ બુક્સ પર જઈને ૧૭૯૮ની લીરીક્લ બેલાડ્ઝની ડિજીટલ આવૃત્તિ ચકાસી અને એમાં અને મારી પાસેના વર્ઝનમાં ઘણી વિષમતાઓ હતી એટલે મેં મૂળ પ્રતને જ વફાદાર રહેવાનું નક્કી કર્યું અને એ મુજબ આખી કવિતાનું ગુજરાતી ગદ્યમાં ભાષાંતર કર્યું. બેલડમાં એક વાત બહુ મજાની છે કે અહીં બોલચાલની ભાષાનો ઉપયોગ થયો છે.જેમકે, Angels rest his soul! (ભગવાન એનાં આત્માને શાંતિ અર્પે) અને he read, and read, and read (તેણે પુષ્કળ વાંચ વાંચ જ કર્યું).

આ કાવ્ય એક ડ્રામાટીક ફ્રેગ્મેન્ટ(નાટકીય ખંડ?) છે. કોલરિજનાં કાવ્યો અધૂરા રહેતાં એ તો અગાઉ જોઈ ગયાં છે. અફીણનો નશો કરનાર કોલરિજને આખેઆખા કાવ્યો અફીણનાં કેફમાં 'તરતાં દેખાતાં' અને પછી તે એ મુજબ લખવા બેસી જતો. જો વચમાં કોઈ કારણસર તેને ઉભાં થવું પડે તો ખલાસ! કાવ્ય લોપ થઇ જતું...વિસ્મૃતિ છવાઈ જતી...અને એ કાવ્ય બસ ત્યાં જ અધૂરું રહી જતું...

ચાલો, કવિતાનો આસ્વાદ માંણીએ: 

એક ફોસ્ટર-મધર/ પાલક મા અને મારિયા, જેને તેણે બચપણમાં ઉછરી હોય છે તે બન્ને જણા વાતો કરે છે. કવિતાની શરૂઆત જ કંઇક આ ઉભડક રીતે થાય છે: I never saw the man whom you describe. ફોસ્ટર-મધર મારિયાને કહે છે. વાચક તરીકે આપણે અચાનક જાણે કોઈ સંવાદપરંપરાનાં દોરમાં 'ફેંકાઇ' ગયાં છીએ એમ લાગે. મારિયા માના આવાં જવાબથી ડરી જાય છે કેમકે પેલાં માણસે તો એની સાથે એ રીતે એ રીતે વાતો કરી હોય છે જાણે તે ફોસ્ટર-મધરને ઘણો નિકટથી જાણતો હોય. પછી અચાનક વાતનો દોર 'રહસ્ય' તરફ નિર્દેશ કરે છે: - But that entrance, Mother! (પણ મા પેલું ખુફિયા પ્રવેશદ્વાર?). મા કહે છે: Can no one hear? It is a perilous tale! ( હેં? કોઈ સાંભળતું નથી ને જોજે...આ તો અત્યંત ભયાનક વાર્તા છે) મારિયા ખાતરી આપે છે કે કોઈ જોતું નથી ત્યારે જ મા વાર્તા કહેવાનું શરુ કહે છે. વાર્તા તેને તેનાં પતિનાં પિતા પાસેથી સાંભળેલી છે (Ballad સ્વરૂપની એક ખાસિયત કે ભૂતકાલીન ઘટનાઓ સંકળાયેલ હોય). લીઓની કરીને એક વૃદ્ધ કઠીયારો હોય છે જેને એક દિવસ શેવાળમાં લથબથ શિશુ પુરાણા દેવળની અસમથળ દીવાલને અડીને આવેલાં વૃક્ષની નીચેથી મળી આવે છે. તે આ શિશુને ઘરે લાવે છે અને આ બાળક ઉમરાવ વેલેઝની નિગરાનીમાં ઉછરે છે. બાળક થોડાં સમયમાં સુંદર મજાનો છોકરો બને છે. સુંદર પણ સાવ અલ્લડ! કેમકે તેને પ્રાર્થના કરવી કે પેલી માળા ફેરવીને મન્ત્રોચ્ચાર કરવાં જરાય પસંદ નથી. પણ હા, તે પક્ષીઓના નામ જાણે છે અને તેમનાં અવાજની નકલ કરતાં આવડે છે, અને જાણે પોતે જ પક્ષી ન હોય એમ તે સિસોટી વગાડે છે: અને આખીય વાસંતી બપોર તેનું એકમાત્ર કાર્ય એટલે જંગલી ફૂલોનાં બી એકઠાં કરી લાવવાનું અને તેને માટી અને પાણી વડે વૃક્ષના થડિયા પર ઉગાડવાનું!

You know that huge round beam
Which props the hanging wall of the old chapel?
Beneath that tree, while yet it was a tree,
He found a baby wrapped in mosses, lined
With thistle-beards, and such small locks of wool
As hang on brambles. Well, he brought him home,
And reared him at the then Lord Valdez' cost,
And so the babe grew up a pretty boy,
A pretty boy, but most unteachable--
And never learn'd a prayer, nor told a bead,
But knew the names of birds, and mocked their notes,
And whistled, as he were a bird himself.
And all the autumn 'twas his only play
To gather seeds of wild flowers, and to plant them
With earth and water on the stumps of trees.

એક Friar/તપસ્વી (Romantic Poetryમાં Friarનું પાત્ર અવારનવાર દેખા દે છે. જેમકે, વર્ડ્ઝવર્થની કવિતામાં કોઈકવાર તેમાં આંગ્લ કવિ મિલ્ટન અભિપ્રેત હોય છે!) કે જે જંગલમાં લાકડા એકઠાં કરે છે તેને આ બાળકની બહુ માયા લાગી જાય છે. અને બાળકને પણ આ તપસ્વી પ્રત્યે પ્રેમભાવ છે. આ તપસ્વી તેને લખતાં શીખવે છે અને તે કલમ પકડીને લખે છે. અને તે સમય પછી તે Convent અથવા Castle માં જ રહેવાનું પસંદ કરે છે ( શું અહીં કંઇક મહત્વપૂર્ણ બાબત અભિપ્રેત નથી? મેં વર્ગમાં પૂછ્યું: કોન્વેન્ટ શેનું પ્રતિક છે? જવાબ નહિ મળ્યો એટલે પછી મેં કહ્યું: ધર્મસત્તા. અને કેસલ? કેટલાંક હોઠ હળવેથી ફફડ્યા પણ ‘પાક્કો’ જવાબ મળ્યો નહિ. એટલે મેં કહ્યું: રાજસત્તા. પછી મધ્યકાલીન યુગમાં ધર્મસત્તા અને રાજસત્તા વચ્ચેનાં સંઘર્ષથી લઈને ૧૩મી સદીનાં મેગ્નાકાર્ટાથી માંડીને લોકશાહીના વિકાસ સુધીનો અછડતો ખ્યાલ આપ્યો.સાથે એ પણ ઉમેર્યું કે આ Convent અને Castleનાં અર્થઘટનો અત્યારે કવિતા ભણાવતી વખતે જ સ્ફૂર્યું છે. આ બે C સાથે ત્રીજો C એ Civilization નો C છે એમ કહ્યું). બાળક અભ્યાસને કારણે પરિપક્વ યુવાનમાં પરિણમે છે. પણ ઓહ! તે બિચારો! – તેણે પુષ્કળ વાંચ વાંચ જ કર્યું જ્યાં સુધી તેનું માથું ફરી ન ગયું ત્યાં સુધી – અને તેનાં આયુષ્યનાં ૨૦માં વર્ષ અગાઉ તેને ઘણી બાબતો અંગે અનુચિત વિચાર આવવાં લાગ્યાં. તે હવે પ્રાર્થના કરતો પણ તેને ધાર્મિક માણસોની વચ્ચે અને ધાર્મિક સ્થળે પ્રાર્થના કરવાનું પસંદ નહોતું પડતું- છતાં તેનો અવાજ એટલો તો કોમળ અને મીઠો હતો કે પેલાં ઉમરાવ વેલેઝને એનાથી ક્યારેય કંટાળો આવતો નહિ. એક વખત એવું બન્યું કે દેવળની ઉત્તર દિશાએ ઉભાં રહીને તેઓઊંડી ચર્ચામાં મગ્ન હતાં ત્યારે અચાનક તેમનાં પગ તળે ધરા ધ્રૂજી અને દીવાલ ધરાશાયી થઇ. તેનો કાટમાળ લગભગ તેમનાં માથે પડ્યો. ઉમરાવ તો આ ઘટનાથી ઘણા ગભરાઈ ગયાં અને કોઈ માંદગીમાં પટકાઈ પડ્યાં. અને તેમણે આ ઘટના/judgement માટે તેમની પેલાં યુવાન સાથેની ધર્મનિંદા અને અનુચિત વાતોને જવાબદાર ઠેરવતી કબૂલાત/confession કરી. ફલસ્વરૂપ તે યુવાનને પકડીને ગર્તા/holeમાં નાખી દેવામાં આવ્યો.

But O! poor wretch! he read, and read, and read,
Till his brain turned; and ere his twentieth year
He had unlawful thoughts of many things:
And though he prayed, he never loved to pray
With holy men, nor in a holy place.
But yet his speech, it was so soft and sweet,
The late Lord Valdez ne'er was wearied with him.
And once, as by the north side of the chapel
They stood together chained in deep discourse,
The earth heaved under them with such a groan,
That the wall tottered, and had well nigh fallen
Right on their heads. My Lord was sorely frightened!
A fever seized him, and he made confession
Of all the heretical and lawless talk
Which brought this judgement: so the youth was seized
And cast into that hole.

મારાં પતિનાં પિતા આ તબક્કે બાળકની જેમ ધ્રુસકેને ધ્રુસકે રડી પડેલાં – તેમનું હ્રદય ભાંગી પડેલું. અને એક વખત તેઓ જયારે ભોંયરામાં કામ કરતાં હતાં ત્યારે તેમને એક ચોક્કસ અવાજ કાને પડે છે; તે આ યુવકનો અવાજ કે જે હરિયાળા મેદાનો અંગે કરુણપ્રશસ્તિ ગાય છે, સરોવરને કાંઠે કે ઉંચા સવાનામાં શિકાર માટે દોટ મૂકવી અને નિર્વસ્ત્ર મનુષ્ય તરીકે સર્વત્ર ઘૂમવાની કેવી સ્વતંત્રતા! (અહીં વિદ્યાર્થીઓને ‘પેરેડાઈઝ લોસ્ટ’ વિષે જણાવ્યું. આદમ અને ઇવને પેલાં સુવર્ણ સફરજન- Fruit of knowledge/જ્ઞાનફળ ખાવાં સિવાય બધી જ સ્વતંત્રતા હતી. પણ પેલાં સેતાને આવીને ઇવને આ ફળ ખાવાં ભરમાવી અને બધી મોકાણ થઇ! ઈશ્વરે આદમ અને ઇવને ધકેલ્યા પૃથ્વી પર કે જાઓ, ત્યાં જઈને પોતાનો ભાર વેંઢારો...પુરુષને તનતોડ મજૂરી કરવાની અને તેનાં ‘બૈરી-છોકરાં’ નું પેટ ભરવાની અને સ્ત્રીને ૯ મહિના પ્રસુતિની પીડા સહન કરવાની સજા કરી. મિલ્ટને આ મહાકાવ્ય લખ્યું પછી તો ઈંગ્લેન્ડમાં તેનાં નિવાસસ્થાને લોકોની ભીડ ઉમટી પડતી ‘મહાત્મા મિલ્ટન’ નાં દર્શનાર્થે. ઉલ્લેખનીય છે કે મિલ્ટને પોતાની દ્રષ્ટિ અતિશય વાંચનને કારણે ગુમાવી હતી. ‘પેરેડાઈઝ લોસ્ટ’ પછી તેણે ‘પેરેડાઈઝ રીગેઈન્ડ’ /સ્વર્ગની પુનઃપ્રાપ્તિ પણ લખ્યું હતું) તેમને આ બાળક પ્રત્યે ઘણો જ લગાવ હતો અને હવે તેમનો પ્રેમ મરણીયો બન્યો. મૃત્યુને મચક આપીને તેમને મેં કહ્યું તે પ્રવેશદ્વાર કોતરી કાઢ્યું. અને પેલો યુવાન ત્યાંથી ભાગી છૂટ્યો.

મારિયાઆ તો ઘણી મજાની વાર્તા છે એમ કહ્યા પછી માને પૂછે છે કે પેલાં યુવાનનું શું થયું? મા કહે છે કે તે તો સુવર્ણ ભૂમિની ખોજ કરનારા જાબાંઝ નૌકાખલાસીઓ જોડે જહાજના તૂતક પર ચડી ગયો (અહીં મેં વર્ગમાં ૧૯મી સદીનાં કેલેફોર્નીયા ગોલ્ડ રશ અને ગ્રેગરી પેક અભિનીત ‘મેકેનાઝ ગોલ્ડ’ ફિલ્મની વાત કરી). લીઓની (વૃદ્ધ કઠીયારો)નો નાનો ભાઈ પણ આ રીતે સફર પર નીકળી પડે છે અને સ્પેનથી જયારે તે પાછો આવે છે ત્યારે લીઓનીને કહે છે કે પેલો ગાંડિયો તો ‘નવી દુનિયા’ માં ઉતર્યા પછી પોતાની નામરજી છતાં એક નૌકા તફડાવીને એકલપંડે ચંદ્રકિરણોની નીરવ શાંતિમાં દરિયા જેવડી વિશાલ નદીના ઉપરવાસ ભણી ચાલી નીકળે છે, અને તેનાં વિષે પછી કંઈ સમાચાર નથી: હા, પણ એમ ધારવામાં આવે છે કે તે જંગલીઓ/savage લોકો વચ્ચે જ જીવ્યો અને મર્યો.

He went on shipboard
With those bold voyagers who made discovery
Of golden lands. Sesina's younger brother
Went likewise, and when he returned to Spain,
He told Sesina, that the poor mad youth,
Soon after they arrived in that new world,
In spite of his dissuasion, seized a boat,
And all alone, set sail by silent moonlight
Up a great river, great as any sea,
And ne'er was heard of more: but 'tis supposed,
He lived and died among the savage men.

કાવ્યનું સંવેદન ઝીલ્યાં પછી તેનું વિવેચન (વાઢકાપ?) કરવું બહુ કપરું કામ હોય છે પણ મેં Orientalism નાં સંદર્ભમાં આ આખો Self/Other, Rational/Irrational, Civilized/Svagae નો ખ્યાલ સમજાવ્યો. ફ્રેંચ ફિલસૂફ મિશેલ ફૂકોનો Power-Knowledge વચ્ચેનો સંબંધ પણ અછડતો બતાવ્યો. વર્ગ ૧ કલાકને ૨૦ મીનીટ અવિરત ચાલ્યો અને વિદ્યાર્થીઓનાં ચહેરા સૂકાવા લાગેલાં એટલે અટકવું પડ્યું હતું!

આજનાં બપોરનાં ૨ થી ૩નાં વ્યાખ્યાનમાં બે ઘનિષ્ઠ મિત્રો - વિશાલ/Vishal Patel અને હિતાંશ/Hitansh Jain:ની સ્વેચ્છાએ હાજરીથી સુખદ અનુભૂતિ થઇ હતી. ધૈવતભાઈ ખૂબ ઈચ્છા છતાં અનિવાર્ય કારણોસર આવી શક્યા નહોતાં.


આખું કાવ્ય અંગ્રેજીમાં વાંચવા માટે :http://books.google.co.in/books/reader id=RRAUAAAAQAAJ&printsec=frontcover&output=reader&pg=GBS.PA53