સૌહાર્દ-૨૦૧૭: વિશ્વાસની વાસ્તવિકતા બનવાની સફર (ભાગ- 11)

... અને રિહર્સલ રૂમનું બારણું જોશભેર ખુલ્યું. જોઉં તો નાટકનાં એક કલાકારમાંથી હવે વહીવટદારનાં પાઠમાં પ્રવેશેલો દીપ દરવાજે ડોકાઈ રહ્યો હતો.

ત્યાં ઉભાં ઉભાં દીપ કહે : “ઓ સર...એ.ડી. પટેલ સર બોલાવે છે... ડ્રામા માટે સ્ટેજની   જરૂરી રીક્વાયરમેન્ટસ્ લખાવવાનું કહે છે.”

દીપ સાહેબે, સોરી, દીપકુમારે, મારી સામું જોયું તો મેં પલકેશ સાહેબ સામે જોયું. પલકેશ સાહેબે નિકુલ સાહેબ સામે જોયું. અને નિકુલ સાહેબ મૌલિક સાહેબ સામે જોવાં ગયાં પણ મૌલિક સાહેબ રોજ તો અહીં ક્યાંથી હોય! એટલે નિકુલે મને કહ્યું, “મૌલિક જોડે ફોન પર વાત કરીને પછી લખાવી દઈએ છે.”  નિકુલનાં ઉચ્ચારેલા શબ્દો મેં કોઈ જ ફેરફાર વગર દીપને સંભળાય તેમ દોહરાવ્યા. દીપ ‘તખ્લીયા’ થયો પછી નિકુલ-પલકેશ અને મારી મૌલિક સાથે વાત થઇ એની પરથી ૩-૪ સ્ટેન્ડીંગ માઈક, એટલાં જ હેન્ગીંગ માઈક, છ PAAR લાઈટ્સ અને રંગીન જીલેટીન પેપર, મોનીટર બોર્ડ સાથે ૧૨ એલ.ઈ.ડી. લાઈટ્સ, સાઉન્ડ મિક્સર, સ્મોક મશીનની રીક્વાયરમેન્ટ લખાવી દીધી (આ રીકવાયરમેન્ટનું શું થયું? એની વાત આગળ આવશે). નાટકનાં વિદ્યાર્થીઓએ ક્યારેય સ્ટેજ પર પરફોર્મન્સ આપ્યું નહોતું એટલે અમને થતું હતું કે રિહર્સલ માટે આગલા દિવસે ટાઉન હોલ મળી શકે તો કેવું સારું... વિદ્યાર્થીઓને અપર-લોઅર-સેન્ટર સ્ટેજ, બેકસ્ટેજ, વિંગ, ગ્રીનરૂમ વગેરેનો વાસ્તવિક પરિચય મળે અને GR/ગ્રાન્ડ રિહર્સલ લઈએ ત્યારે સ્પેસ-ટાઈમ મેનેજમેન્ટ તેમજ પ્રોપર્ટી એરેન્જમેન્ટનો પાક્કો અંદાજ આવે. જોકે, એ શક્ય ન બન્યું...

...ને હવે મ્યુઝિકની વાત. ‘સસ્તા વિમાનનું સપનું’નાં મ્યુઝિક માટે નિકુલ સર અને તીર્થ ગંભીરતાથી કામ કરી રહ્યાં હતા. અગાઉ કહ્યું તેમ તીર્થ અને પ્રદીપ – આ બેય છોકરાઓને મેં મારા આગ્રહથી ડ્રામામાં રાખેલા. તીર્થને સંગીતની સમજણ ખરી. ગિટાર વગાડી જાણે. ગિટાર પર ગીતો વગાડી થોડોક જલસો ય કરાવેલો એક દિવસ. બહુ સૌમ્ય પ્રકૃતિનો વિદ્યાર્થી. ધીરજનો ગુણ પણ ખરો. એ હિસાબે એનાં બીજાં મિત્રો તો ભારે હતપતિયા! તો આ તીર્થ, નચિકેતા અને નિકુલ સર ‘મ્યુઝિક બનાવવા’ તો નહિ કહીએ પણ ‘મ્યુઝિક ગોઠવવા’ બેઠાં. સૌથી પહેલાં તો વિમાનની વિવિધ ગતિ બતાવવા માટેનાં મ્યુઝિક પર કામ શરુ કર્યું. વિમાનના ટેકઓફ વખતે એકદમ વિજળીક ગતિએ સપાટો બોલાવી સન્ન કરી દે તેવા મ્યુઝિકથી માંડીને એકદમ શાંતિપૂર્ણ ઉડ્ડયન કરી રહેલાં વિમાનનું મ્યુઝિક અમારે જોઈતું હતું. જે પ્રકારનું અમારું પ્લેન હતું એ જોતાં તો ગ્લાઈડરનો અવાજ વધુ અનુકૂળ થાય પણ અમે બોઇંગ વિમાનનો અવાજ પસંદ કર્યો! તીર્થે સોફ્ટવેરની કરામાતોથી સાઉન્ડ ફાઈલનાં સાઉન્ડને લાંબા પટ પર કે ટૂંકા પટ પર ગોઠવી આપ્યો. વિમાનના અવાજની પસંદગીપ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી ત્યારે તીર્થને મેં ‘બેટલ ઓફ બ્રિટન’ (૧૯૬૯) નામની ફિલ્મમાંથી સ્પીટફાયરની તડાફડી સંભળાવી હતી!

પ્લેનનું મ્યુઝિક મળી ગયું ને હવે આવ્યો સાયપ્લેનનાં ગીતનો વારો. હિંદી ફિલ્મોમાં વાહન અથવા વાહનનાં જીવંત કે મનુષ્યનિર્મિત માધ્યમ વિષે લખાયેલાં ગીતોમાંથી અમારે પસંદગી કરવાની હતી. મારા મનમાં એક ગીત ઝબકી ઉઠ્યું. ગીતનાં શબ્દો એ વખતે યાદ ન હતા પણ અમિતાભ પર ફિલ્માવેલું હતું અને કોઈ ગાડીને લગતું હતું. નિકુલે ઝીલી લીધું: ‘ચલચલ રી ચલ...મેરી રામપ્યારી...’ ને આમ અમારાં સાયપ્લેનને એનું ગીત મળી ગયું!

...અને આ બાજુ ‘આ મકાન ના જોઈએ’માં ક્રાઈસીસ સર્જાઈ હતી. એનો છેલ્લો સીન તૈયાર કરવાનો બાકી હતો. છેલ્લાં સીનમાં પતિ-પત્ની કંટાળીને નવું ઘર લેવાનું  વિચારે છે અને પોતાનાં મિત્ર અને હાઉસીંગ-ફાયનાન્સનાં એજન્ટ પાસે ઘર જોવાં જાય છે એવી વાત હતી. એજન્ટનો રોલ શરૂઆતમાં પુલકિતને અપાયો હતો. પણ એ રોલમાં પુલકિત જામ્યો નહિ. હવે પરમ દિવસે તો નાટક ટાઉનહોલમાં ભજવવાનું હતું. ‘સસ્તા વિમાનનું સપનું’ ની મુખ્ય ભૂમિકામાંથી તો પુલકિતનો રોલ કાપી નચિકેતાને સોંપેલો. આ નાટકમાં પણ એમ જ થયું. પુલકિતનો રોલ નચિકેતાને ફાળે ગયો. નચિકેતાને પલકેશ સરે સિચ્યુએશન સમજાવી દીધી અને ડાયલોગ્સ બનાવી લેવા કહ્યું. નચિકેતા પૂછવા આવ્યો, ‘સર કોઈ પરિચિત ઘણાં સમયે આપણા ત્યાં આવે ત્યારે જે સુપર આનંદ થાય એને ‘એક્સપ્રેસ’ કરવાં માટે કયો શબ્દ વાપરી શકાય?’ નાટકીયતાને બરકરાર રાખતો શબ્દ મારે આપવાનો હતો. મળ્યો. એ શબ્દ એટલે ‘ધન્ય’! મેં કહ્યું, “તમે અહીં મારે ત્યાં આવ્યા તો હું તો ધન્ય થઇ ગયો!” એવું બોલવાનું. ‘ધન્ય’ શબ્દ મેળવીને ધન્ય થયેલાં નચિકેતાએ ચપટી વગાડી આનંદ વ્યક્ત કર્યો અને પછી રીહર્સલમાં પોરવાયો.

અને સિંધી સંવાદો! ‘આ મકાન ના જોઈએ’નાં એક સીનમાં સિંધી વેપારીની નાની ભૂમિકા હતી. ‘વડી સાંઈ’ જેવું તો જાણે સમજ્યા પણ આખો ત્રણ-ચાર વાક્યોનો સંવાદ સિંધીમાં કેમ બોલવો? તીર્થને આ સિંધી વેપારીનો રોલ મળેલો. તીર્થ મને પૂછે કે સર, આ સિંધી સંવાદ કોણ શીખવશે? મેં કહ્યું, ‘ગાંધીનગરમાં સેક્ટર-૩૦માં સિંધી મંદિર છે ત્યાં આ ડાયલોગ્સ લઈને પહોંચી જા. કોઈ સિંધી મુલાકાતીને વિનંતી કરી એમની પાસે સંવાદો બોલાવી મોબાઈલમાં રેકર્ડ કરી લે.’ પણ પછી યાદ આવ્યું કે ગોધરા પોલીટેકનીકમાં મારી મિત્ર દીપિકા કેવલાની છે. દીપિકા પોતે સિંધી હોઈ મદદ કરી શકશે. દીપિકાને ફોન જોડ્યો અને વાત કરી. અને માનશો? દીપિકાએ પછી પોતાનાં અવાજમાં તો રેકર્ડ કરીને ડાયલોગ્સ મોકલ્યા જ પણ કોઈ સિંધી એક્ટર પાસે પણ એનાં અવાજમાં રેકર્ડ કરીને મોકલ્યા. જોકે પછી તીર્થને સિંધી ડાયલોગ બોલતાં ન ફાવતા હોવાથી એનાં ફાળે ‘મેંહોણી’ ડાયલોગ આવ્યા. અને સિંધીમાં ફટકાબાજી આવી વિજય શર્માને માથે. વિજય તો જાણે નખશિખ અભિનેતા. એટલે, આપણો આતમરામ તો રાજી!

પણ ત્યાં અનિતાએ નજીક આવીને ફક્ત મને સંભળાય એવા અવાજે ઈશારો કર્યો, ‘સર, પુલકિતનો ચહેરો જુઓ. બિચારાનો આ રોલ પણ કપાઈ ગયો. હવે તો એનાં ભાગે એક પણ રોલ નહિ. છેલ્લું સેમેસ્ટર છે સર એનું પણ. બીજાં બધાંને તો કદાચ આવતે વર્ષે નાટક કરવાની તક મળશે પણ પુલકિતને નહિ મળે...કંઇક કરો સર...’ મેં જોયું પુલકિત સામે. એનો ભોળો અને માસૂમ ચહેરો વેદનાથી લાલઘૂમ થઇ ગયો હતો. કદાચ ગળે ડૂમો બાઝી ગયો હશે. એક સમયે જે વ્યક્તિ મુખ્યપાત્રમાં હોય તેનો રોલ કપાય અને તે ગૌણ પાત્રમાં આવી જાય અને અહીંયા પણ રોલ કપાય તો સાવ જ અપ્રસ્તુત થઇ જાય એની વેદના બહુ કારમી હોય છે. હું બધું સમજતો હતો. દુઃખ તો મને પણ થતું હતું. પણ કેટલીક વાર તમારે નિષ્ઠુર થવું જ પડે. છતાં ય પુલકિતને કોઈ બીજી ભૂમિકા આપી શકાય એની તજવીજ કરવી જોઈએ એવું મને લાગ્યું.

... અને રિહર્સલને કડક નજરે જોઈ રહેલાં પલકેશ સર પાછળ જઈને હું ઉભો રહ્યો અને એમનાં કાનમાં કંઇક કહ્યું.