સૌહાર્દ-૨૦૧૭: વિશ્વાસની વાસ્તવિકતા બનવાની સફર (ભાગ- 12)

...અને પલકેશ સરે જોશથી તાળી પાડીને કહ્યું, “ચલો!”

પલકેશની એક જ તાળી અને બુલંદ અવાજે બોલાયેલું ‘ચલો’  રિહર્સલ રૂમમાં વ્યવસ્થાનો સંચાર કરી દેવા પૂરતા હતા. બધાનાં આંખ-કાન પલકેશ ભણી તંકાયા એટલે પલકેશે કહ્યું, “એક મોટું સર્કલ બનાવો અને બેસો. દરેક જણે એકબીજાનાં હાથ પકડીને બેસવાનું છે. હવે આંખ બંધ કરીને ઊંડા શ્વાસ લો...વિચારો...તમે શા માટે નાટકમાં ભાગ લીધો? વીસ-પચીસ દિવસથી આપણે સૌ એકબીજાની સાથે છે... કેટલાં સુંદર દિવસો...આપણે સૌ સાથે રિહર્સલ કરીએ છે...અરે, સાથે જમીએ પણ છે... આ દિવસો હવે નહિ મળે કદાચ...વિચારો, શું મેળવ્યું તમે આટલાં દિવસમાં... આ  રિહર્સલ દરમ્યાન શું શીખ્યા તમે સૌ...આંખ બંધ રાખીને વિચારો... ઈશાન સર...અમે ઘણી કોલેજમાં નાટક કરાવ્યા છે...પણ કોઈ કોલેજમાં સતત દિવસનાં સાત-આઠ કલાક વિદ્યાર્થીઓની સાથે રહે એવા કોઈ સર અમને હજુ મળ્યાં નથી... એમની ભાષા જુઓ...એ કેવી રીતે બોલે છે એ જુઓ...એમનું તમારી સાથેનું વર્તન કેવું છે એ જુઓ... આટલી મહેનત એ તમારાં માટે કરે છે... કારણકે તમે કંઇક શીખો એવું એ ઈચ્છે છે...ઘણું શીખવા જેવું છે સર પાસેથી...વિચારો... તમે બધાં કેટલાં સારા વિદ્યાર્થીઓ છો...અરે, બાથરૂમ જવું હોય કે પાણી પીવું હોય તો ય મારી પરમીશન માંગીને જાઓ છો... અમને બીજે બધે આવાં વિદ્યાર્થીઓ નથી મળતાં...આ ઇવેન્ટ પત્યાં પછી તમે બધાં તો સાથે હશો પણ નિકુલ સર, મૌલિક સર કે હું નહિ હોઈએ તમારી સાથે... હું કેટલું મીસ કરવાનો છું તમને બધાંને...”

... એ અદભૂત ક્ષણો. રૂમમાં મોટું સર્કલ કરીને બેઠેલાં વિદ્યાર્થીઓ. પલકેશ સર સર્કલની અંદર બહાર ચારે તરફ ચાલતા ખૂબ જ ભાવપૂર્ણ શબ્દો બોલતાં હતા...સીધાં હ્રદયમાંથી આવેલાં શબ્દો...સીધાં હ્રદયને અસર કરતા શબ્દો... અમારી શિક્ષકોની ટ્રેનીંગમાં Affective Domain ની બહુ વાતો થાય. મોટા ભાગનું શિક્ષણ જ્ઞાન/knowledge અને કૌશલ્ય/skill પર આધારિત હોય છે પણ વલણો કોણ શીખવશે? આદર, પ્રેમ, અનુકંપા, સમયપાલન, પ્રમાણિકતા, સમૂહભાવના કોણ શીખવશે? આ વલણ-વર્તનની કેળવણી Affective Domainનો ભાગ ગણાય જેનાં પર આપણે ત્યાં સૌથી ઓછું ધ્યાન અપાયું છે. એટલે જ આપણે એક એન્જીનીયર તો તૈયાર કરી શકીએ છે પણ એ એન્જીનીયર સારો નાગરિક પણ થાય એવી કેળવણી નથી પૂરી પાડતા...પછી demographic dividend આપણે કેમનું લઈશું?

સૈફ, આરિફ, અનિતા, હિમાક્ષી, પ્રદીપ વગેરેએ પોતે શા માટે નાટકમાં જોડાયા એ કહેવાની સાથે આટલાં દિવસનો અનુભવ શેર કર્યો. આરિફની વાત એમાં સૌથી વધુ ચોટદાર હતી. વિશિષ્ટ હેરસ્ટાઈલ, પડછંદ શરીર અને પહાડી અવાજને કારણે આરિફ તો લોકપ્રિય! એક નાટકમાં ચોર અને બીજાં નાટકમાં પોલીસ બંનેનાં પાત્રો આરિફ ભજવે. અરે, ભજવે એટલું જ નહિ પણ એવા તો બખૂબી ભજવે કે હું ગમ્મતમાં કહું કે ‘જે સહજતાથી તું ચોર અને પોલીસ બંનેનાં રોલ કરે છે એ જોઈને  ચોર અને પોલીસમાં ઝાઝો ફેર નથી હોતો એ ઉક્તિ તું સાચી ઠેરવે છે.’  આ આરિફે બધાં આગળ શેર કર્યું કે હું તો ટ્રક ડ્રાઈવરનાં ક્લીનર તરીકે જતો અને ભયંકર ગાળો બોલતો...જોઈ અહીં ભણવા ના આવ્યો હોત તો માણસ તરીકે મારી ગણતરી કોઈ રીતે થાય એમ જ નહોતી...અહીં ભણવા આવ્યો, જોયું કેમ વાત થાય શાંતિથી... ને નાટકમાં એટલાં માટે રહ્યો કે હું આસપાસનાં બધાં લોકોને ઓબ્ઝર્વ કરતો અને એ બધાં મજાના પાત્રો લાગતા... ત્રણ વર્ષ તો કોલેજમાં કોલેજોમાં જેવું લાગ્યું નહિ...જતા જતા આ સૌહાર્દ આવ્યું તો થયું ડ્રામામાં ભાગ લઈએ... એક વસ્તુ હું એ શીખ્યો કે એક્ટિંગ માટે જરૂરી છે કે તમે એક્ટિંગ જ ન કરો...સહજ કરો... અહીં મેં જોયું કે બધાં ડાયલોગ્સ ગોખી રહ્યાં છે... ડાયલોગ ગોખવાની કઈ જરૂર નથી...અભિનય કરવાં માંડો...ડાયલોગ્સ તમારાં અભિનયને અનુસરશે...”

...જોકે એક વાત કહેવી પડશે કે સંવાદો નટનાં અભિનયને આપોઆપ અનુસરે એવી કૃપા બધાં પર નથી વરસતી. વળી, એવી કૃપા વરસે તો પણ દરેક રિહર્સલ વખતે સંવાદોમાં નાનોમોટો એવો તો બદલાવ આવી જાય જે બીજાં કલાકારને મુંઝવી નાખે. એટલે સંવાદો તો ‘ફિક્સ’ કરી જ રાખવા પડે.

વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના પ્રતિભાવ આપ્યાં પછી મને પણ કંઇક કહેવાં જેવું લાગ્યું. સૌહાર્દમાં મારે પણ એક એકપાત્રી અભિનય કરવાનો હતો પણ પછી શક્ય નથી બન્યું એવું જયારે મેં કહ્યું ત્યારે વિદ્યાર્થીઓએ આગ્રહ કર્યો કે સર, તમે એ અહીં ભજવો. આ તો ધર્મસંકટ! મેં  તો કંઈ રિહર્સલ કરેલું નહિ કે સંવાદો સુદ્ધાં તાજેતરમાં વાંચ્યા નહોતા. આટલાં દિવસોથી નાટકનાં રિહર્સલમાં એવો તો તન્મય થઇ જતો કે જમવાનું પણ ચૂકી જતો હતો...ને પછી ત્રણ વાગે રિહર્સલ પતે અને મારી કેબીનમાં આવું ને ટેબલ પર ટિફિન જોઉં એટલે યાદ આવે કે જમવાનું છે! જ્યાં ભોજન પણ ભૂલાઈ જતું હોય ત્યાં સંવાદો તો કેમના યાદ હોય? એટલે અગાઉ એક-બે વાર હિરોશીમા પર બોમ્બ નાખનાર જાપાનીઝ પાયલોટની વ્યથાનું ચિત્રણ કરતું જે પાત્ર ભજવી ચૂક્યો છું એમાંથી જેટલું  યાદ આવે તે યાદ કરીને ભજવવાનું હતું. ભજવ્યું. બહુ નબળી રીતે ભજવ્યું. જોકે પલકેશ અને વિદ્યાર્થીઓએ વધાવ્યું. બસ! આટલું લખવું પૂરતું છે.

“ચલો!” પલકેશ સરની ફરી તાળીઓના પડી. હવે શું કહેશે સર એવું સૌને કુતૂહલ થાય ત્યાં જ પલકેશે કહ્યું, “ગરબા કરવાં છે ને તમારે?”  ઉત્સાહિત થઇ ઉઠેલાં વિદ્યાર્થીઓએ એક અવાજે કહ્યું, “હા સર.”  “તો થઇ જાય ગરબા...સેટ ખસેડો ચલો...કોણ લગાવે છે મોબાઈલમાં ગરબા?”  આંખના પલકારામાં તો સેટ સાઈડ પર ખસી ગયો, સ્પીકર પર ગીત ચાલુ થઇ ગયું અને બધાનાં હાથ-પગ થરકવા ય લાગ્યા! હરનીશ, મનન, જય, મયંક, કુણાલ તો જે લહેકાથી ગરબા કરે! બધાં આટલાં દિવસથી રિહર્સલમાં રચ્યાપચ્યા રહેતાં હતા... સવારથી સાંજ રિહર્સલ...રિહર્સલ...રિહર્સલ... અનિતાએ તો વાતવાતમાં કહ્યું હતું પણ ખરું કે સર, બીજો દિવસ ક્યારે થઇ જાય છે એ ખબર જ નથી પડતી... આ બધો માનસિક થાક ઉતારવા ગરબા જેવો બીજો કયો ઉપાય હોય! ગરબા કરીને બધાં એકદમ હળવાફૂલ થઇ ગયાં.

... ને ત્યાં જ પલકેશ સરની તાળી પડી અને અવાજ આવ્યો, “ચલો!”