ગોવા પ્રવાસ: ચલ મન ગોવા જોવા (ભાગ-૫)

યે 'બેસીલિકા ઓફ બોમ જીસસ' ક્યા હે? 

ગોવાનું સૌથી જૂનું અને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટમાં સમાવિષ્ટ બેસીલિકા ઓફ બોમ જિસસ  

ગોવામાં પણ બે ગોવા છે. ન્યૂ ગોવા અને ઓલ્ડ ગોવા. ઓલ્ડ ગોવાની ઓળખ એટલે યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટમાં સ્થાન પામેલું બેસીલિકા ઓફ બોમ જિસસ કહેવાતું ચર્ચ. બેસીલિકા મૂળ તો ગ્રીક શબ્દ જેનો અર્થ ‘ન્યાયમંદિર’ એટલેકે Court કરી શકાય. રોમન સામ્રાજ્ય દરમ્યાન ત્યાંના લગભગ દરેક શહેરોમાં ન્યાયમંદિર હતા. રોમનોએ ઈસાઈધર્મ સ્વીકાર્યા પછી જે ચર્ચ બનાવ્યા એનો મૂળ ઢાંચો આવા ન્યાયમંદિરો જેવો રાખ્યો હતો અને એવી બાંધણીનાં ચર્ચ જગતભરમાં જ્યાં જ્યાં ઈસાઈધર્મ પ્રસર્યો ત્યાં ત્યાં બનાવવામાં આવેલા. ગોવાસ્થિત આ ચર્ચ પણ બેસીલિકા પ્રકારનું છે. વળી, ચર્ચ સમ્રગ યુરોપમાં એ સમયે પ્રચલિત બરોક સ્થાપત્યશૈલી મુજબનું છે જેમાં ઓવલ આકારની કમાનો, રંગલાલિત્ય તેમજ છાયાપ્રકાશનું દ્વન્દ્વ, , સીલીંગ પર જાજરમાન ફ્રેસકો વગેરેનું ડીટેઇલીંગ જોવા મળે છે. બોમ જિસસ એટલે કે બાળ ઇસુ. ઈ.સ. 1594માં ચર્ચનું નિર્માણકાર્ય શરુ થયું જે છેક અગિયાર વર્ષે એટલેકે ઈ.સ.1605માં પૂરું થયું. 

ચર્ચનાં પ્રાંગણમાં ઉભેલું કદાવર શિરીષ વૃક્ષ

'ઘટાદાર' વિશેષણને સાર્થક કરતું  આ  શિરીષ વૃક્ષ 

હું દસ ધોરણ સુધી St. Xavier’s શાળામાં ભણ્યો છું જ્યાં મેં કલાસમેટસ પાસેથી પહેલી વાર સાંભળ્યું હતું કે ગોવામાં એવું કોઈ ચર્ચ છે જ્યાં આ સંત ઝેવિયરનું શબ રાખવામાં આવ્યું છે, વળી એમની પગની આંગળી કોઈ કાપીને લઇ ગયેલું એવી વાતો સાંભળીને બહુ અચરજ થતું હતું. અમારી સ્કૂલનાં પ્રાંગણમાં પ્રવેશદ્વાર આગળ જ આ સંતની પૂર્ણકદની શ્વેત પ્રતિમા રાખવામાં આવી છે. આજે આટલા વર્ષે પહેલીવાર ગોવા આવવાનું અને એ ચર્ચમાં જવાનું છે એ ખ્યાલે સ્કૂલની એ વાતો યાદ આવી ગઈ. અમારી બસ આ ઓલ્ડ ગોવામાં બોમ જિસસ ચર્ચ આગળ આવીને ઉભી રહી . આ ચર્ચ અને સામે આવેલું સે કેથેડ્રલ જોવાનું છે. સૌથી પહેલા અમે બોમ જિસસમાં પ્રવેશ્યા. અહીં આંગણામાં જ એ ચર્ચ જેટલા પ્રાચીન લાગતા એક ઘટાદાર વૃક્ષે મારું ધ્યાન ખેંચ્યું. એ શિરીષ/Rain Tree હતું. ફોટોગ્રાફ લેવાનું કેમ ચૂકાય? પહેલા ફોટો પછી ચર્ચપ્રવેશ! એ વૃક્ષના તો ફોટા લીધા જ પણ સાથે અમે પણ ચર્ચની બહાર સારું એવું ફોટોસેશન કર્યું. 

ગાઈડની સંતોષજનક સુવિધા

ગાઈડ સંતોષ નાયક સાથે મિત્રો - વિશાલ, તુષાર અને લલિતભાઈ 

ચર્ચનાં તોતિંગ દ્વારમાં પ્રવેશીએ ત્યાં જ ગાઈડ વ્યાજબી દરે એમની સેવા આપવા માટે તૈયાર હોય છે. સંતોષ નાયક નામના વયોવૃદ્ધ ગાઈડની અમે સેવા લીધી. પેરેલાઈઝ્ડ હોય એમ ગાઈડકાકાનાં બન્ને હાથ પડખે મુઠ્ઠીઓ વાળેલી ‘સાવધાનમુદ્રા’માં સ્થિર રહેતા હતા, અને અમને એ ચર્ચમાં જ્યાં પણ લઇ ગયા ત્યાં એમની રૂડી વાણીરાણી દ્વારા જ સમજાવવાનું કાર્ય સિદ્ધ કર્યું. સૌથી પહેલા તો ચર્ચમાં છેક આગળનાં ભાગે જમણી તરફ આવેલા મુસોલીયમ તરફ લઇ ગયા અને ત્યાં ઉંચે કાચની શબપેટીમાં કોઈ જ કેમિકલ લેપન વગર સાડા ચારસો વર્ષથી જળવાયેલો સંત ઝેવિયરનો મૃતદેહ બતાવતા કહ્યું કે દર દસ વર્ષે એમની મૃત્યુતિથીએ શબને દર્શનાર્થે બહાર લાવવામાં આવે છે. લે, કમાલ છે ને – મર્યા પછી પણ આ સંતનું શબ Incorrupt રહે છે અને આપણે ત્યાં આજે ભલભલા કહેવાતા સંતો જીવતેજીવ Corrupt થઇ જાય છે! 

સંત ઝેવિયરનું અજાયબ શબ: મરણ પછી પણ શબનો દેશદેશાવર પ્રવાસ!

સ્પેનમાં જન્મેલા આ પાદરીએ ફક્ત 46 વર્ષના આયખામાં એશિયાખંડના ભારત, જાપાન, બોર્નીઓ અને ચીનમાં ઈસાઈધર્મનો પુરજોર પ્રચાર કર્યો. ચીનનાં શેંગચુઆન ટાપુ પર ઈ.સ. ૧૫૫૨માં એમનું અવસાન થયું પછી એમની દફનવિધિ ત્યાં જ કરવામાં આવેલી. પણ પછી બીજે જ વર્ષે ત્યાંથી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાન એવા મલાક્કા (મલેશિયા) ખાતેનાં એક ચર્ચમાં એમનું શબ દફનવિધિ માટે લાવવામાં આવ્યું. જોકે ત્યાં પણ એમના શબને નિરાંત નહોતી. એકાદ મહિનામાં જ શબને ત્યાંથી નીકાળીને વર્ષાન્તે ગોવા મોકલી આપવામાં આવ્યું. ગાઈડે અમને એવું પણ કહ્યું કે શબનો જમણો હાથ શરીરથી છૂટો કરીને રોમમાં મોકલી આપવામાં આવ્યો છે ત્યારે એમના જમણા હાથ ભણી મારું ધ્યાન ખેંચાયું અને જરા કંપારી છૂટી ગઈ! એટલું ઓછું હોય એમ એમણે એવું ય કહ્યું કે દર્શનાર્થે મૂકેલા એમના શબની જમણા પગની આંગળી એક પોર્ટુગીઝ સ્ત્રીએ બચકું ભરીને કાપીને લઇ ગઈ હતી અને કથા તો એવી છે કે એ આંગળીમાંથી લોહી નીંગળવા લાગ્યું અને એ લોહીનાં ડબકાની ટ્રેઈલનો પીછો કરતા કરતા એ સ્ત્રીનાં ઘર સુધી લોકો પહોંચી ગયા અને આંગળી પાછી મેળવી! પછી ગાઈડે એવું કહ્યું કે આ ચર્ચ જેણે બાંધ્યું એ માણસ... અહીં દફન છે...અહીં ક્યાં? અરે, અમે ઉભા હતા ત્યાં જ પગ પાસે જ! એ લે! 

ઓલ્ડ ગોવામાં સાઉથ ઇન્ડીયન ભોજન

ઉડુપી રેસ્તરાંમાં ઢોંસાની આવી 'ટોપી' જોઇને ગમ્મત અનુભવતા મિત્ર લલિત ખંભાયતાનો પ્રસન્ન ચહેરો!  

ચર્ચનો ભવ્ય અલ્તાર અને ફ્રેસ્કો જોતા અમે મુસોલીયમ પાસેના દરવાજામાંથી આગળ ચાલ્યા, પેલા બે ગજ જમીનની નીચે સૂતેલા આ ચર્ચનાં સ્થપતિનાં ટાઈલ્સ જેવા ગ્રેવસ્ટોન પર પગ ન પડે એ રીતે. એકાદ કાચનાં કબાટમાં સંત ઝેવિયરનાં વસ્ત્રો રાખવામાં આવ્યા છે એ જોયા પછી બહાર આવ્યા ત્યારે સૌને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. ગાઈડની સંતોષજનક સેવા બદલ એમને વળતર ચૂકવ્યા બાદ ચર્ચની બાહર આવ્યા ત્યાં રસ્તાની સામે જ ‘ઉડુપી’ રેસ્તરાં વાંચ્યું એટલે ઝાઝું વિચાર્યા વગર ત્યાં જઈને ગોઠવાઈ ગયા. અહીં રેસ્તરાંમાં નોન-વેજ અને વેજ. સેક્શન જાણે જુહાપુરા અને જીવરાજપાર્ક હોય એમ પાસે-પાસે પણ અલગ-અલગ ગોઠવાયેલા છે (No Offence, પ્લીઝ!). પંચાયતોમાં મહિલાઓ માટે 33% અનામત હોય એમ પાછળના ભાગમાં આવેલો વેજ. સેક્શન 33% જગ્યામાં આટોપાઈ ગયેલો. અમે ઢોંસા- ઉત્તપમ બરાબર ઝાપટ્યા પછી બહાર આવ્યા ત્યારે અમારી HOHO બસનો સમય થઇ ગયો હતો. એટલે ‘સે કેથેડ્રલ’ જોવા ન જઈ શક્યા પણ જેટલું જોયું એટલું પૂરું જોયું. બસમાં ચડતા હતા ત્યાં જ આગળ એક આઈસકેન્ડી મેન જોયો. પહેલા એકાદ જણ કેન્ડી લાવ્યું એટલે પછી બીજાઓનું મન પણ લલચાયા વગર કેમ રહે? પછી તો બધાએ બસમાં બેઠા બેઠા મેંગો અને સ્ટ્રોબેરી કેન્ડીની મજા લીધી. 

મિરામાર બીચ

મિરામાર બીચ 

હવે બસ અમને મિરામાર બીચ ઉતારી ગઈ. આગળ મેદાન જેવું છે અને દરિયા સુધી રેતીમાં ચાલીને જવું પડે. ગોવા અગાઉ ગૌપુરમ તરીકે ઓળખાતું હતું એવી માહિતી અમને ગાઈડે આપેલી (સરકાર ક્યાંય ગોવાનું નામ ન બદલી દે આ વાંચીને!). એ નામને સાર્થક કરતી હોય એમ ઘણી ગાયો અહીં મેદાનમાં બેઠી હતી. કાગડાઓ સહેલાણીઓએ ખાઈને ફેંકેલા પડીકા ચાંચથી ફંફોળતા હતા રખે કોઈ વેફર કે ગાંઠિયો મળી આવે! બીચ પર સહેલાણીઓની ભીડ હતી. અમે પણ દરિયાકાંઠે પગ પલાળ્યા. અહીં કોઈ નાહવા નહોતું પડતું પણ બે-ત્રણ યુવાનો જરા રંગમાં આવી ગયા તો મસ્તીમસ્તીમાં દરિયામાં વધારે અંદર જઈ ચડ્યા. તરત જ રેસ્ક્યુગાર્ડ દોડતો આવી ગયો, અને પાછળ રેસ્ક્યુ વાન પણ. યુવાનોનાં રંગમાં ભંગ પાડી એમને બહાર કાઢી હાંકી કાઢ્યા! થોડીવાર બીચ પર ટહેલ્યા બાદ અમે અહીંથી વિદાય લીધી ત્યારે દરિયો ઓટાઈ રહ્યો હતો. 

પંજીમનું ‘અવર લેડી ઓફ ઈમાક્યુલટ કન્સેપ્શન ચર્ચ’

શુભ્રધવલ રંગે શોભતું અવર લેડી ઓફ ઈમાક્યુલટ કન્સેપ્શન ચર્ચ

૩:૩૦એ અમને બસ પંજીમ લઇ ગઈ. અહીં માર્કેટ આગળ અમને ઉતારી દીધા. પંજીમનું લાંબુ લપસિંદર નામ ધરાવતું ‘અવર લેડી ઓફ ઈમાક્યુલટ કન્સેપ્શન ચર્ચ’ જોવા અમારે ચાલીને જવાનું છે. એ રસ્તો તો પોળ જેવો સાંકડો અને ફૂટપાથ વગરનો. અધૂરામાં પૂરું ટ્રાફિક રમરમાટ. એટલે સૌનો મૂડ મરી ગયો. ખાલી હું અને વિશાલ હિંમત કરીને સહીસલામત એ ઓલ્ડ ચર્ચ સુધી પહોંચી ગયા. ઈ.સ. ૧૫૪૧માં નિર્માણ પામેલા આ ચર્ચના ‘ઝીગઝેગ’ સ્ટાઈલનાં ઘણા પગથિયા ચડીને ઉપર આવ્યા. અહીંથી આસપાસનાં વિસ્તારનો પેનોરામિક વ્યૂ સરસ જોઈ શકાય છે. એક સમયે પોર્ટુગલની રાજધાની લીસ્બનથી ગોવા આવતા જહાજોને સૌથી પહેલા આ ચર્ચ નજરે પડતું ‘નિષ્કલંક ગર્ભાધાન’. ઇસુ મેરીના પેટે અવતર્યા હોવા છતાં મેરીને વર્જિન મેરી તરીકે જ ઓળખવામાં આવે છે જેને Immaculate Conception કહેવાય છે. 

‘સિંગબાલ’ બૂક સ્ટોરની મુલાકાત

સિગબાલ બૂકસ્ટોરની સામેની દિવાલે જોયું તો...

મોસાદનાં જાસૂસની તેજનજરની માફક ચર્ચની બિલકુલ સામે જ આવેલા ‘સિંગબાલ બૂકસ્ટોર’ને મેં દૂરથી જ જોઈ લીધો હતો. એટલે ચર્ચના પગથિયા ઉતરીને અમે બન્ને ત્યાં ધસી ગયા. બૂકસ્ટોર કરતા પણ કોઈ કાફેટેરીયા હોય એવો આ સ્ટોરનો દેખાવ હતો. વંચાતા-વેચાતા પુસ્તકો સરસ મજાની થપ્પીઓમાં અને રેક્સમાં ગોઠવેલા હતા. મારિયો મિરાંડાના પુસ્તકો જોયા ત્યાં જ સામેની દીવાલ પર ધ્યાન ગયું. જોયું તો એક મોટા કદની ફ્રેમ લગાવેલી છે જેમાં મારિયોનાં પાત્રોનું સરઘસ ચાલતું જઈ રહ્યું છે એ જોઈ શકાય છે અને એમાં અમુક જણા ડંકા-નિશાન પકડીને ચાલી પણ ખરા! બૂકસ્ટોરનાં સંચાલકનાં બિલીંગ કાઉન્ટરની પાછળ ગોવાની પોર્ટુગલ સંસ્થાનમાંથી પૈસાનું પણ ડિસ્કાઉન્ટ ન હોવાનું ખબર પડતા અહીં આવતા પહેલા મારા ચહેરા પર તરી આવેલી ગુલાબી સુર્ખી ઉડી ગઈ અને ચહેરો સાવ ફિકો પડી ગયો. ઉના ઉના શ્વાસ લેતા મેં વિશાલ સાથે આ સ્ટોરની બહાર પગ મૂક્યો. 

માંડવી/Mandovi ને કિનારે વિતાવેલી સાંજ

 માંડવી નદી પર તરતાં કેસિનો 

ગોવાની બે નદીઓ એટલે માંડવી/મંડોવી અને ઝુઆરી. સ્ટોરની બહાર નીકળીને અમે જે રસ્તે આવ્યા હતા ત્યાં જ પાછા પહોંચી ગયા. બસ-સ્ટેન્ડ પર બેસીને સૌ અમારી રાહ જોતા હતા. હવે શું કરવું એ અંગે સંતલસ કર્યા પછી નક્કી કર્યું કે થોડી વાર આ રસ્તાની સામે જ દેખાતી માંડવી નદીને કિનારે ટહેલીએ, પછી પંજીમ બસ-સ્ટેન્ડની પાછળ જ ‘નવતારા’ હોટલ છે ત્યાં ડીનર લીધા બાદ ટેક્સી કરીને બેતાલબાતિમ પરત જઈશું. માંડવીને કિનારે બેઠા બેઠા નદીની વચમાં ચાલતા જાતભાતનાં ક્રુઝકેસિનો જોયા. એમાં જવું હોય તો મંડોવી બ્રીજ નીચે આવેલી જેટી પર જવું પડે જ્યાં તોતિંગ રકમ ચૂકવ્યા બાદ ફ્લોટિંગ ક્રુઝકેસિનોમાં જવા મળે. એ ક્રુઝમાં તમારે ન જવું હોય તો પણ એજન્ટ-ઓન-હિલ્સ એટલેકે પગપાળા ભટકતા એજન્ટ્સ તમારું પગેરું શોધતાં આવી ચડે અને જાતભાતની લોભામણી ઓફરો મુકવા લાગે. અમારે તો એકપણ કેસિનોમાં પૈસા ઉડાડવા જવું નહોતું એટલે એજન્ટો હાથ ઘસતા રહી ગયા. એક એજન્ટે તો જતા જતા કહ્યું પણ ખરું કે આમ તો 400/- નો રેટ છે પણ તમે ગરીબ પ્રવાસી લાગો છો તો જાઓ ડિસ્કાઉન્ટ કરી આપું છું... 350/- આપજો, બસ? પણ અમારું તો નો મીન્સ નો! 

‘નવતારા હોટલ’માં ડીનર

નવતારાની સાઉથ ઇન્ડીયન થાળી 

પોર્ટુગીઝ પોટેટો સૂપ 

ગોવામાં અમે ટેક્સીમાં ફરતા હતા ત્યારે મોટા મોટા હોર્ડિંગ્સ પર નવતારા હોટેલની જાહેરાત અવારનવાર નજરે પડી હતી. ખાસ તો સારા વેજ. ઓપ્શન્સ અને અમે જ્યાં બેઠા હતા ત્યાંથી નજીકમાં ચાલીને જઈ શકાય એટલા અંતરે તો આ જ હોટલ હતી. સાંજે અંધારું ઢળવા લાગ્યું એટલે અમે નવતારા ભણી પગ માંડ્યા. અહીં Caldo Verde તરીકે ઓળખાતો પોર્ટુગીઝ પોટેટો સૂપ, અને ગોઆનીઝ ફૂડમાં Sukha/Patal/ Mix Bhaji Puri મંગાવી. મેં તો સાઉથ ઇન્ડીયન થાળી જ લેવાનું રાખ્યું. ભોજન પ્રમાણમાં સ્વાદિષ્ટ અને ભાવ પણ પરવડે તેવા. ડીનર પછી ચાલીને ટેક્સી સ્ટેન્ડે આવ્યા, ટેક્સી પકડીને પાછા આવી ગયા બેતાલબાતિમ. કાલે 'ચેકઆઉટ' પણ કરવાનું  છે ને!